Крытык і літаратуразнаўца Марыя Лапо разважае, у чым наватарства дэбютнай кнігі Алены Пятровіч “Сіні дом. Мая гісторыя Віцебска”, якая надоечы выйшла ў выдавецтве “Мяне Няма”.
Алена Пятровіч — прадстаўніца таго пакалення, якое пры іншым, альтэрнатыўным сацыяльна-палітычным ладзе магло б заняць у Беларусі пазіцыі вядучых спецылістаў. Магчыма, Алена была б загадчыцай кафедры беларускай мовы, а можа, і якой-небудзь “прадстаўніцай па нацыянальным адраджэнні”, тады як Леся Пчолка і Уладзімір Грамовіч афармлялі б “Славянскі базар у Віцебску”, Мікіта Лаўрэцкі і Юля Шатун працавалі на “Беларусьфільме”, а Андрэй Хадановіч працягваў выкладаць літаратуру ў БДУ. Але, паколькі ні пакаленне нашых бацькоў, ні — тым больш — нашае не былі дапушчаныя да ўлады, сёння ўсе гэтыя прафесіяналы дэманструюць свае таленты за межамі Беларусі, і Алена Пятровіч, замест таго каб пісаць жартаўлівую кнігу пра сваю маладосць у Віцебску з адлегласці Мінска — піша яе з-за мяжы — і ўспаміны незапланавана набываюць гаркавата-трагічны прысмак — як у найлепшых узорах літаратуры — хоць, як на мяне, лепш бы літаратура была горшая, а жыццё лепшае — але што маем, то маем.
“Сіні дом” — кніга прыватных успамінаў і адначасова — развітання з радзімай, але таксама гэта і даведнік па Віцебску, што грунтуецца на розных крыніцах — ад летапісаў да водгукаў у інтэрнэце. Хоць аўтарка яшчэ ў прадмове адзначае і некалькі разоў цягам далейшага тэксту акцэнтуе, што гэта “яе персанальная гісторыя”, “абсалютна суб’ектыўная гісторыя, што не прэтэндуе на ўніверсальную ісціну”, у творы чытачу прапануецца даволі паўнавартасны экскурс па Віцебску 90-х, яго галоўных славутасцях, адметнасцях гарадскога жыцця — з закідамі ў мінулае і ўяўную будучыню. Як прафесійная мовазнаўца, Алена разважае над усім вядомай баталіяй пра віцьбічоў-віцебчукоў-віцяблян, як чалавек, які цікавіцца гісторыяй і мастацтвам, звяртае ўвагу на мясцовыя помнікі, музеі і рэпертуар Коласаўскага тэатра, а як у недалёкім мінулым дзяўчына-падлетак — распавядае пра мясцовыя тусоўкі і канцэрты. Магчыма, часам у гэтым аповедзе вы адчуеце пэўную “віцебскую снобскасць” (раздзел “Славянскі базар”) — але беларускай літаратуры гэта не зашкодзіць, улічваючы, як шмат у ёй твораў ад імя гаротнага беларуса-селяніна.
Асабістаць гэтай кнігі ў спалучэнні са звесткамі з розных гуманітарных навук стварае цікавы мікс, у якім сплятаюцца акадэмічнасць, гумар, эмацыйнасць, паэзія і трапнасць назіраняў.
Як на мяне, галоўныя заслугі напісання і публікацыі “Сіняга дома” як мінімум тры.
Першая — у тым, што, гаворачы ад сябе, Алена насамрэч прамаўляе ад цэлага пакалення, пазбаўленага голасу. Пры гэтым яна свядома адмаўляецца ад выкшталцонай мастацкай мовы на карысць мовы мемаў і сацсетак, тым самым падкрэсліваючы сваю “народнасць” і імкненне да шчырай дыскусіі, у якой нараджаюцца жывыя думкі і выказваюцца неадцэнзураваныя меркаванні (тое, чаго так бракуе беларусам сёння).
Другая — кніга “Сіні дом” стварае вобраз Віцебска, альтэрнатыўны сённяшняму — сцішэламу і адасобленаму ад Еўропы, які калі чым і стракаціць, дык хіба чырвона-зялёнымі сцягамі. Яна вяртае гэтаму “самаму рускаму гораду Беларусі” яго нацыянальнае аблічча. Магчыма, нехта палічыць асобныя месцы “Сіняга дома” надта празмерным ёрнічаннем з савецкага гераізму — але ўлічваючы, наколькі несупастаўляльнае ў памеры гэтае ёрнічанне з тым ідэалагічным прэс-катком, які коціцца па Беларусі, вынішчаючы ўсю нацыянальную культуру, і з нежаданнем афіцыйнай улады прызнаць недасканаласці і памылкі савецкай сістэмы, — яно дакладна мае права на існаванне.
І трэцяя (у сучасным свеце гэта назавуць фемінісцкім пойнтам): кніга “Сіні дом” нарэшце прыносіць у беларускую літпрастору і легітымізуе той факт, што жанчына піша і выказваецца не толькі ў стылі “Да сябе пяшчотна”, але і пра палітыку, гісторыю, урбаністыку і наогул усё што заўгодна — у тым стылі, у якім ёй падабаецца — і гэта можа быць цікава і захапляльна. Памятаючы беларускую літаратуру з часоў “Прыгодаў Саламеі Пільштыновай” і “Мемуараў” Евы Фялінскай, я не магу прыгадаць ніводнай наратаркі, якая была б падобная да наратаркі “Сіняга дома” — і гэта як бы намякае, што ў наш час жанчыны-аўтаркі яшчэ не раз змогуць нас здзівіць.
Ад сябе я дадам, што мая гісторыя Віцебска — зусім іншая, нягледзячы на тое, што я пазнаю у тэксце ўсе лакацыі. Маім клубам была “Юла”, а не “Сава”, я бавіла час ў межах свайго раёна і цікавілася мала чым, што адбывалася за яго межамі, я чытала ў бібліятэках іншыя кніжкі і ніколі не ездзіла па маршруце 17-га аўтобуса. Але гэтая кніга дапамагла мне зірнуць на Віцебск па-новаму: усё раптам стала для мяне ў гэтым горадзе міфалагічным і рамантычным, усё рэабілітавалася і абаранілася ад абвінавачванняў у “прарасійскасці”, беднасці, змрочнасці і безвыходнасці гэтага месца. Я звярнула ўвагу на тыя мясціны, якія раней здаваліся проста нейтральнымі дэкарацыямі, дазналася, што, аказваецца, адзін з трох штыкоў хаваецца за іншы, і нарэшце задумалася пра тое, як словы Лазара Хідэкеля пераклікаюцца з падзеямі 2020 году. Бо, нягледзячы на як быццам бязлітасны позірк аўтаркі, які імкнецца выкрыць у абліччы горада ўсякую фальш, яе мэтай з’яўляецца не зганьбіць Віцебск, а хутчэй, наадварот — страшна напісаць гэтае слова, але я напішу: увекавечыць.
Я мяркую, што гэтая кніга спадабаецца не ўсім. Я мяркую, што ў многіх могуць быць прэтэнзіі — і нават складана прадказаць, у якіх менавіта галінах. Аднак для мяне сам факт напісання і выдання гэтага твора пераважвае яго магчымыя мінусы ў прапорцыі прыкладна 100 да 0. Бо гэта вельмі смелы жанравы, стылявы і сэнсавы крок, які дае белліту зусім новую інтанацыю і новую гераіню. І галоўнае — гэта напраўду важны тэкст для пераасэнсавання сучаснымі беларусамі таго, хто яны такія і куды рухаюцца — хоць, здавалася б, гераіня ўсяго толькі распавядае пацешныя гісторыі з часоў школьнага навучання. Як той казаў, personal is political.
7 сакавіка (субота) у Варшаве з 13:00 па 17:00 можна асабіста сустрэцца з аўтаркай Аленай Пятровіч на аўтограф сэсіі ў кнігарні "Букіністка" (Bukinistka, ul. Smulikowskiego, 4C, lokal B1).
Акрамя магчымасці набыць кнігу і атрымаць аўтограф, абяцаюць гісторыі пра рэкі з вады, пафаснае чытанне тэкстаў, колькі dad jokes і далей па спісе.
