У чарговым выпуску падкасту “Літаратурныя зацемкі” Сяргей Дубавец завяршае развагі пра чацверты том гістарычнага рамана літоўскай пісьменніцы Крысціны Сабаляўскайце “Silva rerum” у перакладзе Сяргея Шупы. Ці развяжа апошні том усе таямніцы і інтрыгі, якіх назбіралася за папярэднія тры, як пісаць пра смерць, каханне, навуку, гомасэксуальнасць, надыход новай эпохі і канец таго самага Вялікага княства?
Выпуск можна слухаць на soundcloud.com, а таксама на Spotify, Apple Podacst, Podcast Index і іншых пляцоўках.
За першыя тры тамы сямейнай сагі Silvа rerum аўтарка Крысьціна Сабаляўскайце так распаліла жарсьці, што на апошні чацьверты том засталося з коптурам інтрыг і казытлівых таямніцаў, разьвязаньня якіх нецярпліва чакае чытач. Тут усё пачынаецца і канчаецца аднолькава: Францішак Ксавэры Нарвойш, пляменьнік галоўнага героя ІІІ тому Пятра Антонія Нарвойша, а таксама ксёндз, езуіт і прафэсар матэматыкі Віленскага ўнівэрсытэту робіць справу звычайную, але, скажам так, не публічную — спраўляе малую патрэбу на бязьлюднай віленскай вуліцы, пазіраючы ў зорнае неба, і прыгадвае, што Сырыюс — найярчэйшая зорка на тутэйшым небе.
Давяральнасьць адразу перадаецца чытачу. А яшчэ такую сцэну немагчыма ўявіць сабе ў звычайнай у нашым разуменьні “школьнай” беларускай літаратуры, дзе яе адразу б выкрэсьліла цэнзура, як штосьці занадта натуралістычнае. І на працягу ўсяго чацьвертага тому, як і папярэдніх трох, я буду прымервацца да сагі, разумеючы, што “гэта не для нас”, не для нашай самай цнатлівай літаратуры, бо ў нас успрымалася б найменей — як выклік.
Рэч у тым, што чытаю я вялікую віленскую сагу як беларускі раман, бо ён — пра нашу краіну і нашых продкаў, такую магчымасьць дае мне ня толькі аўтарка чатырохтамовіка Крысьціна Сабаляўскайце, але і дасканалая беларуская мова перакладчыка Сяргея Шупы, якая нідзе не наводзіць на думку, што я чытаю пераклад зь літоўскай. Тое тычыцца формы і зьместу. І нават мае развагі пра немагчымасьць такога тэксту ў беларускай літаратуры адбываюцца нібыта ў межах гэтай самай літаратуры, паказваючы на яе затрымку ва ўсё яшчэ сацрэалістычным па духу беларускім сьвеце. Бо такія тэмы як само Вялікае княства Літоўскае, наша супольная зь літоўцамі дзяржава, ці мулітыкультуралізм — добры ён ці дрэнны, ці, скажам, гомасэксуальныя дачыненьні, — зусім не прапрацаваныя ў нас і застаюцца ці то знакамі гонару ці то табу, але не прадметамі для вывучэньня, як у Красьціны Сабаляўскайце. Міжволі адчуваеш сябе трэцяклясьнікам на ўроку хіміі, якому трапіў у рукі падручнік для старэйшых клясаў, і адзінае, што ён разумее — што яшчэ й не пачынаў пра гэта думаць і нават не ўяўляў сабе такіх ракурсаў, зь якіх можна разглядаць вядомыя рэчы.
***
Францішак Ксавэры Нарвойш стане галоўнай асобай 4-га тому, у якім кніга разварочваецца сваім зьместам назад, быццам замыкаючы такім чынам усю эпапэю, што цалкам лягічна. Дзея пачынаецца ўлетку 1770 году — з раскошнага шматлюднага пахаваньня галоўнага героя папярэдняй кнігі рамана — Пятра Антонія Нарвойша — пахаваньня, якое расьцягваецца на сотню старонак і становіцца падзеяй для самой Вільні:
“Пахавальны кандукт, наперадзе якога, нібы човен, калыхалася несеная слугамі труна — … модная труна з пукатымі бакамі, толькі незвычайна высокая, бо памерлы скончыў жыцьцё, скаваны паралічам, седзячы ў фатэлі на колцах, так яго да канца і не ўдалося выпрастаць, — вось жа, гэты ўвесь пахавальны кандукт… які складалі перадусім прадстаўнікі роду Нарвойшаў, блізкія і далёкія сваякі… расьцягнуўся ад самага двара Пятра Антонія і аж да бабінца іх парафіяльнага касьцёла кармэлітаў;… іх сабралася столькі, што труну ўжо ўнесьлі ня толькі праз браму цьвінтара, але і ўжо празь дзьверы ўсярэдзіну касьцёла, а апошнія ўдзельнікі шэсьця яшчэ толькі выходзілі з пасэсіі нябожчыка; Францішак Ксавэры зь цікавасьцю назіраў за тым сваім убраным у чорнае племем, якое аб’яднала гэтая асаблівая сьмерць, як датуль іх усіх разам не зьбіралі ніводныя хрэсьбіны і ніводнае вясельле. Віленскія Нарвойшы нават у найбольшую ліпеньскую сьпёку не хавалі, амаль цэлы месяц трымалі ў сутарэньні абкладзенага лёдам, нібы кавалак мяса, чакалі — толькі таго, каб пасьпеў сабрацца ўвесь род…”
І ня толькі род, але і ўсе незавершаныя сюжэтныя лініі мусяць сысьціся тут, на гэтым пахаваньні. І вось ужо першая лінія — апошняе каханьне Пятра Антонія, Бальбэта, якая прыбыла са сваёй і Пятра Антонія дачкой Антанінай. Ніхто іх ня бачыў і нічога пра іх ня ведае, між тым, Антаніна раптам выступае як прафэсійная сьпявачка і сапраўды зачароўвае ўсё навакольле сваёй разьвітальнай калыханкай сьмерці свайму ўласнаму бацьку, якога ніколі ня ведала, які і памёр урэшце, атрымаўшы магутны ўдар, калі страціў Бальбэту — сваё наймацнейшае каханьне…
Словы высокія, а калі ўдумацца, усё адбываецца зусім побач, у Вільні, у кармэліцкім касьцёле Сьвятого Юрыя каля сёньняшняй плошчы Кудзіркі, дзе па нядзелях праводзяць свае акцыі пратэсту бежанцы зь Беларусі. Толькі што падзеі раману датуюцца другой паловай 18 ст.
***
У рамане па-ранейшаму шмат дакумэнтальных гістарычных пэрсанажаў і падзей, але калізіі, інтрыгі і сюжэты, як прывадныя рамяні дзейства, утвараюцца галоўным чынам вакол вобразаў, створаных аўтарскай фантазіяй, што безумоўна дынамізуе працэс. Крысьціна Сабаляўскайце тут у большай ступені прыгодніцкая раманістка, чым гістарычная бэлетрыстка. Яна літаральна гіпнатызуе чытача і моцна трымае ягоную ўвагу. Умела закручаныя інтрыгі і іх раптоўнае разьвязаньне — калі чытач сапраўды прапускае ўдар сэрца і ня тое, што ўздыхае з палёгкай, а паўдня ходзіць з пачуцьцём асабістай нечаканай сатысфакцыі.
Зрабіўшы выснову пра гэты раман, як беларускі, я ня тое, што памыліўся, не, тут сапраўды пра Беларусь і ў словах, і ў краявідах і ў настроях, і ў партрэтах… ува ўсім. Я сутыкнуўся з тэмамі, якіх у беларускай літаратуры папросту няма, хоць цалкам верагодна, яны былі ў беларускай гісторыі. Скажам, выпадкі пэдафіліі ў нясьвіскай езуіцкай вучэльні (і нават са сьмяротным вынікам). І самае нечаканае — яны апісваюцца без аўтарскай ацэнкі — як дадзенасьць. Маўляў, было і было. І гэтаксама як дадзенасьць падаецца расейскі подкуп тутэйшых мажнаўладцаў і, урэшце, сам захоп Рэчы Паспалітай — з інтэнцыяй любові, прынамсі на словах. Відавочна, Крысьціна Сабаляўскайце ведае пра ўсё гэта шмат болей і шмат глыбей, чым думаем пра канец ВКЛ мы. Скажам, пра вэкаэлаўскую талерантнасьць і шматкультурнасьць, якімі ў нас відавочна ганарацца, Сабаляўскайце піша так:
“… ніхто тут асабліва не палаў любоўю да свайго бліжняга, толькі ў імя ўласнай карысьці і здаровага розуму тутэйшыя людзі былі здольныя ўтаймоўваць сваю нянавісьць, каб неяк ужывацца разам, кожны паводле сваёй веры і разуменьня“.
Мэтафара мультыкультурнасьці вэкаэлаўскага жыцьця таго часу падаецца ў рамане, як… пустата:
“Нават абаранак, той кавалак цеста зь дзіркай пасярэдзіне, у Вільні кожны пёк па-свойму, як адвеку ўмеў. — у Нямецкім квартале веяла прэцлямі і топленым маслам, тут жа на вуліцы, з прывязаных на грудзях падносаў прадаваліся цьвёрдыя жыдоўскія бэйглы і пышныя каталіцкія абаранкі з заварнога цеста, а на руках у праваслаўных віселі нанізаныя на вяроўку вязкі бублікаў і малых абараначкаў, і Францішак Ксавэры нават усьміхнуўся, падумаўшы, што калі гаварыць пра Вільню, дык і славутая «дзірка ад абаранка» для жыхароў гэтага горада магла стаць тэмай для філязофскага і тэалягічнага дыспуту, бо кожны нават тую дзірку, тую пустку, тую няіснасьць пасярэдзіне абаранка адвеку разумеў і выпякаў па-свойму”.
Вядома, гэта ўсё — плён аўтарскае фантазіі, які разбурае тую маналітную велічнасьць ВКЛ, як яе ўяўляў сабе, напрыклад, Мікола Ермаловіч зь яго вядомай кнігай “ВКЛ — беларуская дзяржава”. Крысьціна Сабаляўскайце не навязвае адваротны погляд, не шукае ў тым ВКЛ каранёў сёньняшніх беларуска-літоўскіх сутыкненьняў, што нарадзіліся за савецкім часам з палітыкі адчужэньня народаў, бо нічога гэтага ў 18-м стагодзьдзі і не было. Быў сацыяльны падзел і акурат тады загаварылі пра яго, як пра перажытак, які мусіць быць пераадолены. У рамане ўсё часьцей як дзейныя асобы зьяўляюцца “простыя людзі”, сяляне, якія былі, вядома, і раней, але як бы не заўважаліся.
Скажам, гісторыя Марцыяны Матайціс, якая скандальна выходзіць замуж за шляхціца Тадэвуша Нарвойша, сына Пятра Антонія, — толькі і размоваў пра гэта. І што Марцыяна сялянка (а тое і не зусім так, яна са зьбяднелае шляхты) і што мусульманка, а яна насамрэч напалову караімка. Толькі хто ж тут будзе разьбірацца. Адно што, дзякаваць Богу, каханьне перамагае…
Яшчэ адна гісторыя — калі мы бачым селяніна Лаўрына Масюліса ў якасьці студэнта Віленскага ўнівэрсытэту, але ўвесь ён — талент і напор, хоча стаць архітэктарам… Што ж, “будзьце вышэй за рамесьніка і тым болей за селяніна, і тым болей — вышэй за ўсеагульныя плебэйскія і састарэлыя густы, — настаўляе яго прафэсар Францішак Ксавэры Нарвойш, — я ведаю, гэта вялікая несправядлівасьць, але вашы будучыя замоўцы вераць, што селянін толькі і можа збудаваць, што хату або клець, а не палац або касьцёл… Масюліс… Спраектаваў Масюліс… ну, неяк гэта не гучыць як подпіс пад архітэктурным красьлюнкам палаца… а якое дзявочае прозьвішча вашай маці?“ — пытаецца прафэсар. Ах, там яшчэ горш. Урэшце надаецца прозьвішча хроснай — Гуцэвіч, Лаўрын Гуцэвіч стане ў будучыні галоўным архітэктарам Вільні.
Разумееце што адбываецца? Скасаваньне, толькі самыя пачаткі скасаваньня сацыяльнае дыскрымінацыі, вялізнага цывілізацыйнага працэсу, калі селяніна для яго ўзвышэньня трэба было грыміраваць пад шляхціца. Гэты працэс, між іншым, ня скончыўся і сёньня, і ніхто ня скажа, чаго ён нясе болей — справядлівасьці ці стратаў.
***
Тым часам побач з гэтым адбываецца іншы працэс — роды, у якіх амаль што гінуць і парадзіха, і двайняты. Хоць нанятыя дзьве павітухі і, нібыта, створаныя ўсе ўмовы. Але павітухі ўжо намацалі ў жываце парадзіхі нячыстую сілу і пераканалі парадзіху, што яна — праклятая, і яна сьцялася ў жаху, і працэс родаў спыніўся ажно на чатыры дні. І толькі прыезд Францішка Ксавэрыя і ягоны загад шукаць цырульніка жыда вырашае праблему. Прыходзіць Шмуэл Пэрэльман і дае рады. Усё сканчаецца шчасьліва. А гэта другі магутны матыў таго часу — навука, вось што мусіць разьвівацца насуперак забабонам. Па сутнасьці гэты матыў у 4-м томе цэнтральны, пагатоў і галоўны герой — прафэсар матэматыкі Віленскага ўнівэрсытэту — ён падарожнічае па Эўропе, ягоныя памкненьні то рэалізуюцца, то церпяць паразу, і ў гэтых калізіях выяўляецца талент аўтаркі-раманісткі.
Галоўны герой — выхаванец езуітаў, ксёндз і прафэсар матэматыкі ўпершыню выправіўся ў Францыю ў маладым веку. І там яго суправаджалі два калегі-французы. Кажу пра гэта для таго, каб расказаць пра яшчэ адну важную лінію — пра каханьне. Наш ксёндз, зразумела, ня можа мець сям’ю і нашчадкаў і лічыць гэта вялікай сваёй стратай. Аднойчы нават здараецца сцэна адчаю з нашым воінам Хрыста, калі ён на літоўскім раздарожжы лупцуе пугай скульптуру Журботнага Збавіцеля. Але ўвесь час ён знаходзіць сьведчаньні грахоўнасьці сваіх продкаў ці счытвае намёкі ў паводзінах сваіх сучасьнікаў. Ці ўвогуле, думаю я, тэма гомасэксуальнасьці магла б свабодна раскрыцца ў беларускай літаратуры? Што не магла б за савецкім часам, гэта зразумела, бо наўпрост падпадала пад крымінал, але ж і часу мінула нямала і літаратура даўно пішацца ня толькі на “падкантрольных тэрыторыях”. І калі не, дык пра што гэта сьведчыць?
У Крысьціны Сабаляўскайце тэма вынікае зь езуіцкага асяродзьдзя, што ўрэшце, і зразумела, бо гаворка ідзе пра спакусьлівы забаронены плод. А мы, аж да самае забароны езуітаў назіраем за іхным заняпадам праз паглыбленьне ў іхны сьвет і, што натуральна, празь іншасьць, неезуіцкасьць тых двух францускіх спадарожнікаў Францішка Ксавэрыя Нарвойша і яго самога, які бясконца зьдзіўляецца, як жывое жыцьцё робіць цябе такім самым “неезуіцкім”, але і жаданым, што значыць проста — жывым.
Спатрэбіцца цэлае жыцьцё, каб з гэтым разабрацца, але будзе і вынік. Увогуле ўсё, да чаго аўтарка ставіць пытальнік, рана ці позна атрымлівае і адказ. Зразумела, што сьвет навокал рацыяналізуецца, і галоўны герой, які пакутліва разьбіраецца з сабою, прыходзіць да высновы, што ён — ніякі ня ксёндз, бо ніколі ня меў унутранага поклічу пасьвіць людзкія душы. А значыць, для яго ня будзе вялікім грахом і тое каханьне, якое ён знайшоў для сябе падчас наступнага пяцігадовага побыту ў Англіі…
***
Тым часам адбываецца крывавая француская Рэвалюцыя, над лёзунгам якой аўтарка змушае задумацца:
“Калі як гром зь яснага неба прагрымела вестка пра тое, што ў Францыі адбываецца Рэвалюцыя, ён, пачуўшы пра яе лёзунг, нават уздрыгнуў: некалі чутыя ім разумныя словы аб праве на свабоду, уласнасьць, бясьпеку і абарону ад гвалту, якое павінна належыць кожнаму чалавеку, стала лёзунгам крывавых і галодных натоўпаў, што лютавалі ў Парыжы: свабода, роўнасьць, братэрства; страшней і не прыдумаеш, бо калі за гэты лёзунг ухапіліся цёмныя дурні, зразумеўшы, што свабода — калі можна шалець безь ніякай адказнасьці, а роўнасьць — калі ў іншага, больш заможнага і працавітага, можаш сілай адабраць яго ўласнасьць, з усяго таго братэрства выйшла такое, што цяпер на вуліцах Парыжу і па ўсёй Францыі яны адны адных забівалі, забівалі як браты, француз француза, як Каін — Авэля, вось такое выйшла тое іх братэрства, што сьцякала рэкамі крыві…”
***
Чатыры тамы вялікай віленскай сагі прачытаныя. Натуральна, думаеш пра працяг, хоць толкам і не ўяўляеш, якім ён можа быць, калі ўжо пад расейскай уладай татальна мяняецца само жыцьцё. Хутчэй за ўсё, гэта можа быць толькі зусім іншая кніга з зусім іншымі падзеямі і міжлюдзкімі дачыненьнямі. Але не працяг. Гэтая гісторыя скончылася разам з канцом ВКЛ, і можа мець працяг хіба што зь яго адраджэньнем. Пра што, між іншым, нядаўна гаварылі на Радыё Свабода журналіст Дзьмітры Гурневіч і гісторык Цімох Акудовіч. Яны разважалі пра тое, што магло б стаць падставай, каб Беларусь “ізноў стала вялікай” — гэта адсылка і да вядомага амэрыканскага лёзунга, і да Вялікага княства Літоўскага. Але Цімох Акудовіч ня ўбачыў вялікай Беларусі ў ВКЛ. Дакладней, яна там ёсьць і яе там трэба вывучаць і, калі хочаце, культываваць. Але веліч сваю трэба шукаць у сёньняшняй Беларусі, рэальнай краіне, якую прызнаюць у сьвеце і ў якой сябе прызнае ўласны народ. Маўляў, рухацца наперад можна і трэба толькі зь сёньняшняй прыступкі.
“Гісторыя ў нас багатая і слаўная, — казала калісьці паэтка Тацяна Сапач, — і гэтага веданьня мне дастаткова“. Падобнае ўражаньне пакідае і Silva rerum. Наша гісторыя — ня тое, што добра было б паўтарыць. Гэта грунт, яго абавязкова трэба ведаць і чым глыбей, тым лепей, але пісаць гісторыю трэба са сваёй прыступкі і — далей.
