У чарговым выпуску аўтарскага падкасту “Літаратурныя зацемкі” Сяргей Дубавец шукае ў кнізе Алены Пятровіч “Сіні дом. Мая гісторыя Віцебска” сапраўдныя легенды і паданні пра гэты горад, а натыкаецца на асабістае, з чаго нараджаецца светапогляд і нехлуслівая інтанацыя пісьменніцы.
Выпуск можна слухаць на soundcloud.com, а таксама на Spotify, Apple Podacst, Podcast Index і іншых пляцоўках.
Натуральна, я ведаў Алену Пятровіч як перакладчыцу Гары Потэра, а таксама польскіх мастацкіх кніг, але мне хацелася адкрыць для сябе новага беларускага аўтара. Хоць я трымаў у мазгах той факт, толькі што вычытаны, пра эстонскую кнігарню, у якой было 20 адсоткаў уласна эстонскіх твораў, астатняе — пераклады зь іншых моваў, якія не ўважаліся за нешта ў меншай ступені эстонскае, чым літаратура, якая і пішацца ўласна па-эстонску. І калі мы, беларусы, сёньня ў той самай пазыцыі, што і эстонцы, дык што замінае нам чытаць кнігу Пятровіч як кнігу аўтарскую, а не як кнігу перакладчыцы ці, скажам, дэбютанткі. Ніхто ж і ня ведае, хто і ў якім амплуа дэбютаваў, толькі што нікому не сказаў пра гэта, як ніхто асабліва ня ведае, якую эстэтыку прадэкляраваў перакладчык у каторайсьці па ліку кнізе пра Гары Потэра. Такім чынам, я тут разбураю той прынцып, які называецца прыстойнасьцю або прафэсіяналізмам, у непарушнасьць якога ня верыць і Алена Пятровіч. Калі ўстаноўкі перастаюць штосьці значыць, іх трэба мяняць. Вось з чым сутыкнулася Пятровіч, беручыся напісаць сваю ўласную гісторыю свайго роднага Віцебска.
Аўтарка бярэцца за кожную арматурыну, каб падладзіць пад яе матэрыял. На жаль, колькасьць гэтае арматуры абмежаваная і яшчэ больш шкада, што яна ня віцебская, а вядомая ўсім. Інакш кажучы, няма спэцыфічнае віцебскае матывацыі, прагі пісаць пра гэты горад, з чаго ўзьнікае думка: а можа такой віцебскай матывацыі няма і ўвогуле, няма ніякага спэцыфічнага віцебскага “патрыятызму”, а таму ня варта яго і шукаць?
Аўтарка, вядома ж, спрабуе абараніцца, але фактуры і матываў яўна недастаткова, каб “палюбіць Віцебск”. Ці, прынамсі, вартых увагі аргумэнтаў не знаходзіцца столькі, як эмоцыяў, якіх чамусьці заўсёды болей. Пятровіч піша:
“Хоць некаторыя ўраджэнцы Заходняй Беларусі любяць гнаць на Віцебск, маўляў, мы там усе маскалі, аднак у нас у горадзе ніколі не было культу Пушкіна”.
Дзіўна, але голая эмоцыя ў гэтым і падобных выпадках выглядае больш пераканаўча, чым ураўнаважаныя аргумэнты.
Часам ты проста счытваеш кручэньне вала, разумеючы, што рухавік працуе на халастых, то бок, без інтанацыі і нічога не назапашваецца, не нарастае, нічога не набывае “іншую якасьць”.
Бяда ў тым, што пра Віцебск, відаць, і праўда нічога захапляльнага ці прыгодніцкага не раскажаш. І фраза “Пётар І пёрнул первый” настолькі ж пра Віцебск, колькі і пра ўсялякі іншы горад. Зразумеўшы гэта, адчуваеш глыбокае спачуваньне аўтарцы. Бо і ўласна віцебскага не асабліва знаходзіцца. Хіба што пра сябе:
“Я стала антымілітарысткай у свае дзевяць гадоў — падчас рэпэтыцыі на 9 мая ў 1995 годзе, калі яны сьвяткавалі 50-годзьдзе перамогі… і раптам зранку, калі я яшчэ спала, над домам праляцелі зьнішчальнікі. Я прахапілася ўся ў сьлязах, сэрца калацілася так, што сама дзіўлюся, як я не памерла, я была пэўная, што пачалася вайна. З таго часу ненавіджу іх сраныя парады, іх сраную ваенную тэхніку, пілоткі, уніформу, фотаздымкі дзяцей ва ўніформе і пілотках, экіпаж машыны баявой, усю гэтую сраную срань. Ненавіджу вайну”. Якраз у гэтым месцы нараджаецца аўтарская інтанацыя, і аўтарка разумее, якую кнігу пра свой Віцебск яна пісаць ня будзе, бо гэта была б хлусьлівая кніга і не пра яе.
***
“А яшчэ ў нейкай з заляў была тэма «Сыны палка» — пра дзяцей, якіх «усынавілі» ваенныя, і тыя выконвалі нейкія баявыя заданьні. У мяне рваўся мозг ад гэтага абсурду — ад таго, што пра гэта гаварылася не зь неўразуменьнем/адурэньнем/агаломшанасьцю — а зь нейкім нездаровым захапленьнем, так, нібыта гэта цалкам нармальная практыка: ваяваць, калі табе дзевяць гадоў”.
Між іншым, у гэтым эпізодзе зьяўляецца і Сьвета Курс, цяжка паверыць, што не па-сапраўднаму. “Аднаклясьніца Сьвета Курс (проста супадзеньне), — піша Алена Пятровіч, — вельмі сьмешна парадзіравала гістарыцу…” Заўвага пра простае супадзеньне тут не ратуе, бо паспрабуй сходу зразумей, што заўвага ў дужках — пра мэханічнае супадзеньне імя і прозьвішча слыннай пісьменьніцы і даўняй аднаклясьніцы Алены Пятровіч…
Мне здаецца, што ня проста фармуюцца адносіны аўтаркі са сваёй уласнай інтанацыяй, калі паралельна складаецца характар непадступнай дзяўчыны, што ідзе да школьнага залатога мэдаля і можна толькі дапускаць, колькі ўсяго лішняга і недарэчнага на гэтым шляху ёй даводзіцца пераадольваць. Прынамсі фармуецца і фронт падтрымкі — адносіны з мамай, якія прынамсі выглядаюць блізкімі. А паколькі мы ведаем у сям’і толькі дачку і маці, лягічна дапусьціць, што ніхто больш прынцыповага ўдзелу ў выхаваньні аўтаркі ня браў.
Яна, у сваю чаргу, з задавальненьнем замацоўвае норму для называньня жыхароў горада: віцьбіч і віцьбічка. І спакваля мы крыху больш даведваемся пра маці:
“Для любой віцьбічкі і любога віцьбіча масты — гэта значная дэталь горада, але пры гэтым яна існуе як бы па дэфолце, як дадатак да рэк. Ня ведаю, ці ўсе настолькі ж любяць масты, як я, але ў мяне на гэта ёсьць асабістая прычына: захапленьне мастамі мне перадала маці, інжынэр-дарожніца з адукацыі і прафэсіі — як і дзед, ейны тата. Яшчэ хіба з дашкольнага ўзросту я ведала, што такое віядук, акведук і эстакада і які мост трэба называць путепроводом”.
А вось і асаблівасьці віцебскай публікі: “Гэта было такое віцебскае снобства, якое нам выдавалася разам з пасьведчаньнем аб нараджэньні. Я дагэтуль зь ім змагаюся, таму мне вельмі сорамна прызнавацца, як у нас называлі людзей, якія прыяжджалі на «фэстывальны тыдзень» у горад: «Сянно прыехала». Мне праўда няёмка, што я таксама гэтак казала”.
Яшчэ сорамна было перад Давідам Сімановічам, які ўручаў Пятровіч дыплём за паэзію, а ў яе не было чаго яму пачытаць. Трэба мець на ўвазе, што заўсёды падкупляе апісаньне ўласнага сораму…
Аўтарка яўна скептычная да савецкай прапаганды і ўвогуле ўсіх савецкіх “прыбамбасаў”, яны яе не натхняюць — як і ўся цяперашняя прапаганда, таму апісаньне помніка тром штыкам (у народзе “Трёшка”) выглядае хутчэй анэкдатычна…
Нарэшце самая, відаць, невытлумачальная віцебская прыкметнасьць — сіні дом, які і даў назву кнізе. У інтэрнэце адразу згадваецца побач карэйскі “блакітны дом” або “дом правіцеля” як арыенцір, як абсалютны сымбалізм. Гэта такі ўзровень турыстычнага абагульненьня, які ня мае пад сабой ніякіх падставаў.
Вось у нас у 1970-я гады ў Віцебску зьяўляецца сіні дом і мы верым у ягоную асаблівасьць, незвычайнасьць, нават і легендарнасьць. Вы будзеце пытацца ў сябе: у чым легендарнасьць сіняга колеру ў беларускай традыцыі, і не знаходзіць адказу. Або: у чым магія будынку, які называлі абкамаўскім, але ў якім ня жыў ніводзін герой або правіцель або геній? Можа, там была нейкая незвычайная пляніроўка ці асаблівая дэталь, як галава барана ў сьцяне Мірскага замку? На гэтыя пытаньні даводзіцца адказваць адмоўна. Але ж сіні дом існуе, напрыклад, як месца сустрэч і гэта аб’ектыўная мэтафізычная якасьць, якая ўзьнікае з самога быцьця і часта без адпаведнай легенды.
Расповед пра сіні дом Пятровіч пачынае з гісторыі мэра-губэрнатара, які вырашыў перафарбаваць сіні дом у белы колер. “Віцьбічы ад такога нахабства адурэлі, але не пратэставалі” — гэта цытата — бясконца зьдзіўляе слова “адурэлі”, бо пратэставаць па сутнасьці не было супраць чаго. Праўда, дом працягвалі ўпарта называць сінім, у чым і разгледжваецца пэўны пратэст.
Яшчэ адно важнае слова — прыроджаны, “дому вярнулі яго прыроджаны колер”. Апэляцыя да прыроды… адкуль гэта ў савецкага, прычым стандартнага будынку? Чаму ў нас усьмешку-насьмешку выклікае гэтая абарона “сінізны”?
Бадай, самае блізкае — кубістычная карціна Шагала “Сіні дом” 1917 году, маўляў гэты колер тут зьвязаны з родным горадам. Але ніякай тугі па стандартах савецкага жыльлёвага будаўніцтва быць проста ня можа — як па нейкай вадаправоднай пракладцы.
У 2007 годзе на доме зьявілася шыльда… сіняя сьмерць! Праз 70 гадоў пасьля забойства мастака Юдаля Пэна… На гэтым месцы стаяў дом, дзе жыў і працаваў і быў забіты Пэн…
Абставіны забойства 1 сакавіка 1937 ня высьветленыя дагэтуль. Ці вы не зьвярталі ўвагу, што ўсе важныя савецкія забойствы не раскрытыя да канца?
Дзіўнае ўражаньне ад гаспадаркі савецкіх гарадоў. Калі я бачу ў цэлым непрадуманыя рашэньні, дык для Пятровіч гэта ўсё па ўсіх лініях поўны правал і дэградацыя.
Што ў выніку? А чаго я чакаў? Легендаў і паданьняў? Аказваецца, няма такога матэрыялу, а той, што ёсьць, дэфэктыўны, не рабочы! І чаму Віцебск не надаецца для легендаў і паданьняў? Бо надта савецкі, сацрэалістычны… Бо яго насельнікам бракуе талентаў, каб прыдумаць гісторыю, вартую вечнасьці. А хто ў такое паверыць, калі ніхто ня верыць у вечнасьць? Вось вы, ці верыце ў беларускую вечнасьць? Бачу па вачох, што ня надта. Што ўжо казаць пра горад Віцебск.
“Другая, больш заўважная і вядомая, «Пагоня» была вітражом на чыгуначным вакзале. Акрамя яе, там былі і іншыя вітражы — з гербамі абласных гарадоў, з б-ч-б надпісамі пад кожным зь іх, усе аўтарства віцебскага мастака Вікенція Ральцэвіча. Яны былі ўсталяваныя ў 1992 годзе, калі я пайшла ў першы клас, і я памятаю іх усё сваё сьвядомае жыцьцё. Калі падчас летніх вакацый ва ўніверы да мяне ў Віцебск прыяжджалі сябры, то, сустракаючы іх зь цягніка, я заўсёды цягнула іх у будынак вакзала, каб яны адразу пачыналі зайздросьціць, у якім крутым горадзе я нарадзілася.
У 2010 годзе пры рэстаўрацыі вакзала вітражы проста выкінулі ў мэталалом, не папярэдзіўшы нават аўтара і замянілі тупым танаваным шклом“.
То бок, каштоўную рэч, якая выклікала зайздрасьць у сяброў, проста зьнішчылі, каб і памяці не засталося. Навошта? Каб у Віцебску не было чаму зайздросьціць!
Цалкам зразумелыя пачуцьці аўтаркі, якая і спрабуе напісаць кнігу пра пазытыўную зайздрасьць, а вымушаная пісаць пра тое, як родны горад пазбаўляўся ад усяго, чаму можна было б пазайздросьціць. Аб’ектыўна гэта і ёсьць кніга дзяўчыны, якая расчараваная ў палітыцы, што зьнішчае ўсялякія чалавечыя пачуцьці ў яе родным горадзе і ператварае гэты горад у пустату. Тое самае адбываецца і з усёй краінай, дзе ўжо нельга штосьці назваць сваім і выклікаць пазытыўную зайздрасьць, тое, што мы называем любоўю.
Чаму зносілі старыя цэрквы? Бо яны “заміналі руху транспарту”. Чаму саджалі дэманстрантаў у 2020-м? За тое самае. Хоць ні цэрквы, ні людзі нікому не заміналі. Царква стаіць спрадвеку на сваім месцы, як і чалавек ходзіць. Царква і чалавек — арыенціры ў горадзе. Уласна яны і ёсьць горад.
“Нічога з тэксту той кнігі я ня памятаю, а помню толькі акварэлі — асабліва тую знакамітую, дзе касьцёл Антонія Падуанскага і Рынкавая царква — такую краіну развалілі, вось што я думала тады. Чым больш глядзела на Пешкавы працы, тым большая злосьць мяне брала на савок, які зруйнаваў мой Віцебск. На тых акварэлях ён выглядаў так, як у маім уяўленьні мусіў выглядаць любы прыстойны эўрапейскі горад”.
Пятровіч спрабуе надаць роднаму гораду прэзэнтабэльны выгляд, але хлусіць у яе зусім не атрымліваецца і кніга набывае выгляд расповеду пра ўласныя пакуты. Квінтэсэнцыя самамучэньня і сораму становіцца квінтэсэнцыяй усёй кнігі.
