У новым выпуску аўтарскага падкасту “Літаратурныя зацемкі” Сяргей Дубавец дзеліцца развагамі пасля прачытання свежага нумара альманаха “Апостраф”, які пабачыў свет у пачатку 2026 году. Ці адлюстроўвае гэты трансгранічны альманах, дзе гучаць галасы аўтараў з розных бакоў мяжы, намёкамі, кантэкстамі беларускую нервовасць, зацятасць у краіне і распаволенасць па-за ёй?
Выпуск можна слухаць на soundcloud.com, а таксама на Spotify, Apple Podacst, Podcast Index і іншых пляцоўках.
Беручы ў рукі чарговы, пяты выпуск альманаха “Апостраф”, я дзівіўся нашаму падабенству: я і сам ужо пяць гадоў ня быў у Беларусі. Што, зрэшты, ня стала для мяне траўмай, бо ўсё жыцьцё некуды ад’яжджаў, а пасьля вяртаўся. І сама беларуская літаратурная творчасьць ужо зусім не замкнутая ў межах краіны. Як, зрэшты, і наша літаратурная супольнасьць усё меней скутая гэтымі межамі. Хтосьці за гэты час памёр, прыйшлі нейкія новыя творцы. Так ці інакш жыцьцё працягваецца. І вось гэты трансгранічны альманах мусіць неяк нават намёкамі, нэрвовымі кантэкстамі, але адлюстроўваць гэтую агульную беларускую нэрвовасьць, зацятасьць у краіне і распаволенасьць за мяжой — стан, у якім беларускае прыгожае пісьменства так доўга не існавала ніколі. Пяць гадоў калі творцы або жылі ў тэхнічнай ізаляцыі ад радзімы, пры тым цалкам адкрытыя сьвету, або неяк прарываліся туды-сюды, або заставаліся дома, дзе надрукаваць напісанае, лічы, ужо амаль немагчыма. Сытуацыя нагадвае канец 1970-х, калі хочаш друкаваць — друкуй. Напрыклад, на машынцы. Дызайн і тыраж тут ня маюць значэньня. Адна папраўка на час — больш жорстка адсочваецца і караецца распаўсюд.
Словам, функцыянальна “Апостраф” выходзіць насуперак абставінам, гэты, пяты выпуск — дакладна, бо ён супадае па часе з закрыцьцём выдавецтва “Тэхналёгія”, мабыць, апошняга ў Беларусі, з арыштамі выдаўцоў, таксама, выглядае, апошніх, і супадае з трагічнай заўчаснай і, як ні зірні, падступнай сьмерцю выдаўца, кніганошы і паэта Рамана Цымберава. Раман увасабляў надзею, на мой погляд — гэта быў падарунак нябёсаў, калі ўсіх і ўся зачынілі, а тут, насуперак усяму ліху, зьяўляецца чалавек, які ў Менску выдае беларускія кнігі і распаўсюджвае іх з двух бакоў мяжы, проста і ўпэўнена, чалавек, які быццам ігнаруе рэпрэсіўную сыстэму, а яна быццам бы ігнаруе яго. Вось толькі да часу. Азіраючыся назад, думаеш пра тое, што бязьмерны давер да сьвету мы часам блытаем з даверам да чумы, якая ў гэтым сьвеце пануе і не пакідае пасьля сябе выключэньняў, якім і ўспрымаўся Раман. А выключэньняў, высьвятляецца ўрэшце, няма.
Але гэтае слова “насуперак”, якім, здаецца, мог бы называцца гэты 5-ы “Апостраф”, не становіцца тоесным слову “зьмест”. Усё ж мы жывем у бязьмерным даверы да лепшага, і нічога з гэтым не паробіш. Толькі літаратурны клясык дыхае жыцьцём народа ўсеахопна, стабільна і заўсёды, і ня можа не рэагаваць на добрае і на злое.
На вокладцы альманаху — праца Мсьціслава Дабужынскага “Вострая Брама ў Вільні” і адкрываецца выпуск нізкай вершаў “Перад Востраю Брамай” Дануты Бічэль. Мне падаецца, гэта дакладнае трапляньне ў сёньняшні дзень і ў настроі людзей, калі высокая літаратура гучыць як адказ на актуальны запыт. Бо калі літоўскі правайдэр закрывае доступ да беларускіх літаратурных і філязофскіх сайтаў (Абдзіраловіч і Беларускі калегіюм) з той матывацыяй, што яны маюць беларускае паходжаньне, дык гэта ад чыстае недасьведчанасьці, бо ўсё тое рэпрэсіўнае, што называецца беларускім, а насамрэч ёсьць расейскім, радыкальна адрозьніваецца ад усяго ўласна беларускага, жывога і несавецкага, што і цярпіць ад гэтае расейскае дэспатыі. Вострая Брама — якраз той маркер, які дазваляе адрозьніваць беларускае ад таго расейскага, што назвалася беларускім.
Увогуле гэта даўняя для беларусаў справа — колішняя Вільня, трэба толькі адчуваць яе, каб не казаць, што ты выехаў у Вільню ў эміграцыю. Бо ўсё беларускае, чым ты ганарыўся або што культываваў у Беларусі, нарадзілася тут, у Вільні, тут — старая сталіца, якая ад нас апынулася за дзяржаўнай мяжой усяго 40 гадоў таму. І гэта важная канстатацыя, а не прэтэнзія да літоўцаў, зь якімі мы ніколі не варагавалі. Аб’ектыўна гэта гістарычная літоўска-беларуская сталіца, нават як бы каму не хацелася выкінуць гэты факт з памяці, у ім няма экспансіі, але ёсьць моцны зарад беларушчыны.
Данута Бічэль у сваёй нізцы вершаў, якую можна назваць рэлігійнай, разьвівае гэтую тэму, прычым у адпаведнасьці з традыцыяй, ад Алаізы Пашкевіч, ад тых дзьвюх тысяч гадоў, за якія “мужык не зьмяніўся”…
А гэтых дзьвюх тысяч кароткіх гадоў –
мінула – і як не бывала.
Данута Бічэль вядомая сваім незалежным, нават непрыступным норавам, і гэта робіць яе словы яшчэ важчэйшымі:
Я вяртаюся ў горад, дадому,
каб на вулках, сустрэўшы знаёмых,
пераходзіць на іншы бок.
Змарнавалася, што нажылося.
Ні цяпельца, ні ў полі калосься.
За маёй сьцяной Забраны Храм.
Хто Цябе, мой Божа, хваліць там.
Колішні вобраз Забранага Краю стае вобразам Забранага Храму, то бок усё пераводзіцца на мэтафізычны ўзровень. Край не забраны, забраны Храм, адсюль гэтая блытаніна беларускага зь “беларускім”, адсюль немагчымасьць паразуменьня.
Верш “Вільня — дзіцячая, як салодкі пеўнік“. Уся нізка Дануты Бічэль — акурат для сучаснае анталёгіі “Вільня ў беларускай паэзіі ХХІ ст.”, якая мусіць зьявіцца ўсьлед за папярэдняй кнігай зь вершамі ХХ ст. Важна, што падборка Дануты Бічэль набліжае такую анталёгію. Вершы пра Вільню пісаліся па-беларуску спрадвеку — ад той славутай прыказкі “Рабі пільна, і тут будзе Вільня“. І, як бачым, працягваюць пісацца — выкліканыя тым няспынным прыцягненьнем, і зусім ня важна, каторы год на двары, бо гэта сама беларушчына прамаўляе, наша прыродная сутнасьць.
Вільня цуд…
Вільня – невымерны сусьвет
над нашай маленькай Зямлёю!
Зоркі паміж промнікаў Сонейка
ў каронах Сьвятла за сьпіною.
Аўтарка вынаходзіць сваё азначэньне: Вільня — продкаў маіх Айчына.
Цікава, з усёй паэтычнай анталёгіі ХХ ст. Данута Бічэль выбірае толькі дасавецкую традыцыю, і ў вершы-малітве да Вострабрамскай Маці прачытваюцца матывы з “Паляўнiчых акварэлек з Палесься” Янкі Лучыны, з “Пагоні” Максіма Багдановіча — “Ўсё лятуць і лятуць анёлы…”
Урэшце нота бярэцца самая высокая і гучыць як маніфэст:
“Мы — народ вастрабрамскі, вольны!
Мы зьнішчаем малітвамі войны!“
Выбітная паэтка знаходзіць той спосаб зьвярнуцца да беларусаў, каб было адразу зразумела, чым яны іншыя ад палітычных двудушнікаў, чаму яны ніякім чынам зь імі не асацыююцца, бо стаяць на вялікай традыцыі, вырасьлі зь яе, яны — вастрабрамскі народ. І гэтая глыбіня вызначае іх асаблівасьць побач зь нічым не адметнымі пашпартнымі суайчыньнікамі.
***
Валеры Гапееў сваёй прозай стылёва нагадвае (старыя) савецкія чорна-белыя фільмы, асабліва ў дыялёгах. Дзіўная гэтая шчырая рэанімацыя савецкай літаратуры, і сацрэалізмам яе не назавеш, і інтрыга ёсьць, але адкрыты фінал — ці то аўтар нацешыўся ці стаміўся. А хутчэй за ўсё проста тое жыцьцё зьнікла, як і не было і цяпер яно — як мроя маладосьці, ужо і несапраўдная, хоць і прывабная сваім пачаткам. Зь іншага боку, а як цяпер жывуць тыя людзі з вузла сувязі? Як яны кахаюць, як змагаюцца за сябе? Мне падаецца, што жывуць яны ўсё ж па-іншаму, у іншым сьвеце ды іншымі справамі, бо ехаць да колішняга свайго (магчымага) каханьня на ровары з Шуміліна ў Лунінец (500 км) выгладае поўнай фантастыкай, як на ровары ў космас. І для чаго ехаць? Каб пераканацца, што ніякага каханьня і не было? Яшчэ большай фантастыкай выглядаў бы зваротны шлях. Але аўтар спыняе падарожжа, быццам сьцьвярджае, што фантастыку пісаць ня хоча, што “колішні намёк на каханьне” мае свой канец. Умоўная сучаснасьць сканчаецца праекцыяй на лунінецкага начальніка вузла сувязі ў словах (верагоднай) каханкі:
“– А кім ты працуеш? Галоўны інжынэр? О, а ў нас такі сьмешны галоўны! Пузаты, лысы, але знаўца, няма кім замяніць. Ніколі міма ня пройдзе – хоць слоўца для камплімэнту знойдзе і ўсё ж падгледзіць: ці хто сукенку новую надзеў, ці валасы пафарбаваў. Во мужчына! А дзе ты спаў? У намёце? У лесе? Ну дзякуй Богу… Вой, які ты… – Аксана сыпала і сыпала слоўцамі, не магла спыніцца, быццам адгароджвалася гэтымі неабавязковымі словамі ад нечага істотнага, ад прызнаньня гэтага істотнага сапраўды важным“.
***
Апавяданьне Валера Гапеева — з лунінецкага цыклю — пачынаецца ды сканчаецца трускалкамі. Дакладней, пачынаецца, але ня тое каб сканчалася. Гэты зімовы “Апостраф” чамусьці ўвесь напоўнены трускалкамі, іх смакам, водарам, выглядам.
Вось ізноў Лунінец, бо вершы Аксаны Спрынчан (ізноў Аксана — яе вершы друкуюцца адразу пасьля Гапеева) — гэта сьпеў у гонар роднага Лунінца. І тут у мяне зноў пытаньне да самога сябе — ці варта паэтызаваць саветызмы? Маю на ўвазе райцэнтар. Вось заўтра нешта зьменіцца і ўсе райцэнтры ператворацца ў паветы, як яно было спрадвеку? Прысьвячэньне: “Лунінцу — роднаму чыгуначнаму вузлу”. (Яшчэ адна пераклічка з Гапеевым. Між іншым, такія абэртоны бываюць у часопісе важнымі знаходкамі і нават містычнымі пунктамі.) Магчыма, ёсьць штосьці спэцыфічнае ў тым лунінецка-столінскім словаўжываньні. Аксана піша:
Вып’ю кубачак кавы
і пайду на канаву
згадваць маленства…
Неяк у тых мясьцінах мы абралі раку Льву для вандроўкі і ўжо на месцы той ракі не знайшлі, рэчышча было, а ракі не было. І недзе там у балотах адшукалася іншая, хуткаплынная вада. Спыталіся ў мясцовых, якая назва. Мясцовыя так і называюць яе — канава.
— Паеду на мора.
— Не, лепей я пайду на канаву.
Столькі ў тых мясьцінах дробных супярэчнасьцяў нарадзіла савецкая ўлада, што не заўсёды разьбярэсься, што сапраўднае, а што надуманае.
Мой Лунінец!
З табою я на «ты»,
і націск стаўлю
не паводле нормаў
А вы як ставіце націск? ЛУнінец, ЛунінЕц? Аксана Спрынчан уся ў пошуку, і радзіма не перастае заступаць ёй дарогу, таму складаны яе шлях. А можа яна свае знаходкі імкнецца не ўскладняць?
той, каго я кахаю,
пахне тым, што я люблю…
Трапнае ўвасабленьне розных сэнсаў словаў “кахаю” і “люблю”: кахаеш цела, а любіш душу. Увогуле ўдзячная справа адшукваць паэзію ў канкрэтных рэчах і назвах твае малое радзімы. Асабліва калі
genius loci
любіць слухаць вершаваныя споведзі…
***
Іван Клімянкоў піша “эратычную аповесьць”, робіць гэта як бы падкрэсьлена абыякава, што ўвогуле для беларускай літаратуры справа звычайная, “каб ніхто нічога не падумаў”. Сцэны сэксу схаваныя ў кантэкст. Думаецца, для чаго так, калі аповесьць эратычная і менавіта эротыка павінна быць на першым пляне? Але не. Хоць, зь іншага боку, у інтанацыі аўтара можна ўгадаць іронію, што таксама не дакладна. Хто ўсе гэтыя людзі-героі, нічым не адметныя у жыцьці, апроч хіба што сваіх імёнаў (Рыва Саламонаўна), каб пра іх чытаць. І потым усе дачыненьні і манеры ў іх чыста савецкія, зусім не звычайныя людзкія. І пры тым — як піянэрскія, быццам чытаеш пра сэкс у Артэку. Аўтар (лірычны герой), паабяцаўшы іншаму, што ня любіць маладзенькіх і таму ня будзе заляцацца да 19-гадовай дзяўчыны, яму больш падабаецца гаспадыня, пачынае ўсё ж сьніць тую 19-гадовую, што сам ацэньвае як непрыстойныя паводзіны і дае “слова мужчыны”, што ня будзе яе “кадрыць”. І сам жа сваё слова парушае.
“Прабыць месяц на моры і ня мець інтыму — крыўдна і несправядліва”. Такая мараль, “артэкаўская”…
***
Леанід Дранько-Майсюк зьдзівіў сваёй нячуйнасьцю. Вядомы сваёй увагай да дэталяў і тонкіх спалучэньняў паэт піша тост Хэмінгуэю, і базуецца на творы амэрыканца, узятым у расейскім перакладзе “Фіеста”:
За ноч прагартаю “Фіесту”
(Старонак у творы няшмат!)
І сонечна крыкну: “Эрнэсту
Хемінгуэю – віват!”
У 1976 годзе выходзіць кніга ў перакладзе Юркі Гаўрука “Фэст. І ўзыходзіць сонца“, якая на мяне асабіста робіць незабыўнае ўражаньне і становіцца этапам майго беларускага сталеньня. Я апісаў гэты момант у кніжцы “Занзібар”, рэцэнзія на якую, між іншым, ёсьць у 5-м “Апострафе”:
“Што за дзівосны дзядзька, гэты Гаўрук! Як можна гэтак узяць і паднесьці табе культавага амэрыканскага пісьменьніка настолькі блізка, што ягоная рэальнасьць становіцца тваёй. Фэст — яно ж і па-беларуску фэст, найбольшае з усіх сьвятаў. А якое сьвята можа быць большае за ўзыход сонца? І гэта ж тваё сонца. Тым часам „фиеста“ — быццам падкрэсьлена чужая экзотыка, далёкая, як тая Гішпанія. Заменай пары літар Гаўрук усю тваю Беларусь проста бярэ і далучае да Эўропы, дзе яна і мусіць быць, да Амэрыкі, якой ты захапляесься, да цэлага сьвету. Пры тым як бы намякаецца, што Беларусь можа далучыцца, толькі будучы незалежнай, без Расеі, якая зусім ня сьвята, безь «фиесты»”.
Ня ведаю, чаго каштавала Юрку Гаўруку выдаць кніжку з назваю “Фэст”, але для мяне (і ня толькі для мяне) гэтае слова стала вызначальным, такім, да прыкладу, як і яшчэ адно беларуска-ангельскае слова “сэнс”. На жаль, у нядаўнім выданьні Хэмінгуэя “фэст” згубіўся. Так закончылася гэтая незвычайная і чыста беларуская гісторыя.
***
Пяты “Апостраф” прабіваецца да рэчаіснасьці так, як рэчаіснасьць прабіваецца праз нас саміх. Зусім ня хутка, але трэба ўлічваць складаную прыроду гэтага вялікага арганізму. Ён — такі ж кансэрватыўны і такі ж асьцярожны, як наша літаратура і як самі беларусы.
