У новым выпуску падкасту “Літаратурныя зацемкі” Сяргей Дубавец разважае па прачытанні трэцяй, пашыранай версіі рамана Ігара Бабкова “Адам Клакоцкі і ягоныя цені”. Ці можна высніць Беларусь у калектыўным сне? Што сталася з пакаленнем “Тутэйшых”? Ці можа свабода быць хобі, калі так, то якія нас чакаюць наступствы?
Выпуск можна слухаць на soundcloud.com, а таксама на Spotify, Apple Podacst, Podcast Index і іншых пляцоўках.
Паводле анатацыі гэта — трэцяя, пашыраная вэрсія рамана “Адам Клакоцкі і ягоныя цені”. Згадваючы колішнія часы, калі раман пісаўся пачаткова і ўпершыню выйшаў у 2001-м, я ўспамінаю, бадай, адзінае слова, у якім зьмяшчалася ўсё маё ўражаньне. Гэтае слова — чароўнасьць. Бабкоў — незвычайны паэт, “герой вайны за празрыстасьць”, заставаўся найперш паэтам і ў прозе, якая дакраналася рэаліяў 1980-х і ранейшых часоў. Тады цэлае пакаленьне замест скалечанай і нежывой беларушчыны, якую навязвалі ім у школе як тоеснасьць, адкрывалі для сябе жывую, але часта забароненую Беларусь і, зачараваныя ёю, рабіліся самімі сабою. Гэта раман адкрыцьцяў і сакрэтаў пакаленьня “Тутэйшых” — узьніклага ў канцы 1980-х літаратурнага аб’яднаньня, якое зьмяніла Беларусь, увайшло ў зону турбуленцыі 1990-х, адчула на сабе катастрофу наступных гадоў і замкнула свае тайныя коды і шыфры ў гэтым культавым творы.
Адрозьненьне таго, як чыталася кніга ў часы “Тутэйшых” і як яна чытаецца сёньня, у новым выданьні сфармуляванае так:
“Вы ўваходзіце ў раман, калі ўпэўненыя, што ўсё ў сьвеце мусіць мець свой сэнс і сваё месца… Вы ўваходзіце… калі адчуваеце, што няма каму быць у чымсьці перакананым альбо ўпэўненым“.
Пры тым сучаснае ўспрыманьне тычыцца ня толькі чытача, але і самой кнігі, як яна сябе бачыць, як сябе падае і як сябе інтэрпрэтуе. То бок, зь першых старонак вы мусіце разьвітацца са сваёй упэўненасьцю, як вы гэта робіце, напрыклад, калі лётчык адрывае самалёт ад зямлі і пачынаецца палёт.
Ня дзіва, што тое самае адбываецца з галоўным героем Адамам Клакоцкім, які нарадзіўся ў 1793 годзе, яшчэ да ўсякіх самалётаў, але фактычна — у працэсе зьнікненьня з-пад ног ягонай дзяржавы Рэчы Паспалітай або ВКЛ, што было тоеснае адрыву ад узьлётнай паласы.
З усяе багатае спадчыны літаратара і навукоўца Клакоцкага аўтар хоча засяродзіцца на адной толькі лініі — Адам Клакоцкі як зьбіральнік, сыстэматызатар і дасьледнік сноў. Так звычайна акрэсьліваюць ролю фальклярыстаў ці этнографаў ці археолягаў — мабыць, самых заўзятых дасьледнікаў Беларусі ў ХІХ стагодзьдзі, якія былі апантаныя місіяй знайсьці, адкапаць ці высьніць сваю краіну, сфармаваць сваю новую рэальнасьць для ўсіх.
Увогуле, пачынаючы яшчэ ад свайго знакамітага эсэ “Сон, які сьніўся нікому” Ігар Бабкоў прыходзіць да разуменьня, што “нікому” — гэта тое самае, што “ўсім” і ўводзіць панятак “калектыўнага сну”, які верагодна зьвязаны з калектыўным несьвядомым Карла Юнга.
“Агульная ідэя тома, выказаная ў прадмове, тое, што народная традыцыя захавала глыбокія пасланьні зь мінуўшчыны, і гэтыя пасланьні зашыфраваныя як у фальклёры (які Адам Клакоцкі разглядае як калектыўны сон), так і ў глыбінных структурах індывідуальных сноў”.
Гаворка нязьменна ідзе пра тую чароўнасьць, якая мае прыроднае ці боскае паходжаньне і робіць нас натуральнымі беларусамі. Гэта і ёсьць той акт прыходу да нацыянальнае тоеснасьці або рытуал ініцыяцыі, у цэнтры якога месьціцца зачараваньне. Зусім спрашчаючы, кожны нацыянальны чалавек зачараваны гэтай сваёй прыналежнасьцю да ўласнае нацыі. Для “Тутэйшых” такое азначэньне было азбучным і абсалютна пэўным. У Клакоцкага гэта можа выглядаць так, што ў часе сну мы не належым сабе і ва ўсіх людзей, якія сьняць, як быццам робіцца адна галава на ўсіх…
І тут варта зьвярнуць увагу не на тую спрадвечную і раптам адкрытую, часта забароненую беларушчыну, а на тую савецкую сурагатную падмену яе, якая была зламысна ўчыненая ў 1930-я гады.
***
Тут я мушу сказаць пра беларускі правапіс, які ствараўся ў пачатку ХХ стагодзьдзя на базе “Нашай Нівы“, якая фармальна была газэтай, а па сутнасьці — расплодзішчам беларушчыны.
Уласна першы правапіс сучаснай беларускай мовы ствараўся з спрадвечнай традыцыі і жывога маўленьня. Прынцып “гавораць, як пяюць”, які часам так уражвае нас у іншых мовах, цалкам той самы і ў жывым беларускім маўленьні, якое мы чулі ад сваіх жывых бабуляў, калі словы “ня буду” ці “бяз дай прычыны”, альбо “сьняжыць” ці “зьзяе” менавіта пяюцца. А ў бальшавіцкай “рэформе” 1933 году, што праводзілася “з мэтай спрашчэньня правапісу і набліжэньня беларускай мовы да расейскай” гэтая напеўнасьць была прыбраная і мае прыклады страчваюць сваю інтанацыю і гучаць так, як забітыя калом словы: “нЕ буду”, “бЕз дай прычыны”, “СНяжыць” і “ЗЗяе”. Гэта тонкія рэчы, але яны важныя, калі зьбіраесься граць на раялі, у якім сыстэмна западаюць клявішы…
Натуральна, за 70 гадоў з часу той “рэформы” мова шмат у чым нібыта “пацяплела” ў мастацкай літаратуры, дзякуючы найлепшым майстрам пяра. Але самае галоўнае — знакі напеўнасьці, а менавіта — прыкметы жывасьці маўленьня — тое, што мы і адкрывалі для сябе як чароўнасьць, так і застаюцца пад забаронай.
Важна разумець цалкам супрацьлеглыя матывацыі стваральнікаў і “рэфарматараў” правапісу. Калі нашаніўцы імкнуліся максымальна адлюстраваць самабытнасьць, калярыт і прасодыю беларускай мовы, дык бальшавікі, наадварот, усё гэта выкрэсьлівалі, каб яно “ня шкодзіла” расейскай мове, маючы на ўвазе, што беларуская нацыя не самадастатковая і ўрэшце павінна зьнікнуць, растварыцца ў расейшчыне.
У гэтым полі супрацьстаяньня і паўставалі “Тутэйшыя” — цэлы рух у беларускай літаратуры, нефармальнае вяртаньне да крыніцы, якая цурчыць і хвалюе сэрца, а не забраная ў бэтон. Мы пісалі калектыўныя лісты пра “рэпрэсаваны правапіс”, выдавалі праўдзівым правапісам свае творы, вярталі клясыцы літаратуры ейны першапачатковы выгляд, мы змагаліся з пратэзамі, маючы ўласныя жывыя канцавіны.
А разам у 1990-я станавілася масавай беларуская школа, мова патроху займала пасад адзінай дзяржаўнай і першае выданьне “Адама Клакоцкага”, натуральна, пабачыла сьвет клясычным правапісам. Раман, які распавядаў пра наша адкрыцьцё, пра чароўнасьць і жывое цурчаньне беларускага ручая, проста ня мог быць іншым.
А пасьля была катастрофа. Зьнікла беларуская школа, зьнікла зь відавоку і беларуская мова, і апошні “Клакоцкі” выйшаў “набліжаным да расейскага правапісам”. Засталася хіба толькі беларуская форма назвы горада Менск. Мінск гучала б тут увогуле фатальна. Мы чытаем занадта тонкі тэкст, каб можна было на нешта не зьвярнуць увагі і адмахнуцца, маўляў гэта няважна або — што зробіш, такое жыцьцё…
***
“Пасьля Парыжа можна нікуды не сьпяшацца: крыху кальвадосу ў гасьцявым пакоі на вуліцы Жан Гужон і дасканалае разуменьне, што акрамя Менску адзінае месца ў сьвеце, дзе ты дома, — пустата гатэльных пакояў, у якіх заўсёды побач з табой гэты маўклівы, згвалчаны ўсімі ўладамі горад, што ўжо даўно анічога нікому не прапаноўвае на продаж, толькі руіны, што застаюцца пасьля кожнае ўлады…
Горад, які затаіўся”.
Пагадзіцеся, цяжка ўявіць сабе, каб у гісторыі францускай літаратуры ўсе францускія пісьменьнікі сярэдзіны мінулага стагодзьдзя былі расстраляныя, як гэта адбылося зь беларускімі пісьменьнікамі, а таксама мовазнаўцамі, з інтэлектуальнай элітай Беларусі. Інакш, напэўна, гэта было б першае, што мы пра французаў падумалі. Але мы ня думаем, бо так не было. А пра беларускіх ня думаем, бо так было…
Дзіўная рэч, у гутарках пра каханьне сяброўка аўтара прызнаецца яму:
“Я чытаю тваю кнігу, — казала яна, — і адчуваю, што з усімі гэтымі людзьмі адбываецца нешта жудаснае, пра гэта ты ня пішаш, але само адчуваньне нараджаецца менавіта з таго, што ты пішаш пра іншае. Твае героі жывуць, як быццам таго, жудаснага, не існуе, але ад гэтага жудзь толькі ўзмацняецца, працінае кожную іх рысу, кожны рух і кожнае слова…“
“Нешта жудаснае” — гэта пра Менск. Дакладней, пра — Минск (польская назва, напісаная па-расейску), галоўны знак гэтага краю, горад няпоўны і таму сутнасна пусты. Горад, які пасьля вайны будаваўся “ад” гмаху КГБ, як ад цэнтру сваёй уласнай сонечнай сыстэмы. Горад, які пасьля вайны нібыта прапаноўвалі перайменаванаць у Кагэбінск, і ў нейкім пераламленьні яно так і сталася. Мы ніколі ня ведаем, якое пераламленьне сапраўднае. Натуральна, ня хочацца ўвесь час думаць пра тое, што сталася “нешта жудаснае”. Галоўнае, не задумвацца, бо задумаўшыся, ты якраз і знаходзіш жаданую паўнату гораду ў Кагэбінску — у зусім не жаданай фантасмагорыі, дзе сцэны каханьня выглядаюць якраз той самай “па сутнасьці пустатой” — як набыць банальны батон у банальным гастраноме…
***
Між тым, кудысьці зьнік Адам Клакоцкі, зьбіральнік сноў. І замест яго аўтар размаўляе зь непазначанай жанчынай, выпівае з архітэктарам Лангбардам, аўтарам Менскае Опэры… Быццам на сцэну выйшлі заяўленыя ў назьве “цені Клакоцкага“.
Раптам задума складаецца ў дзівосную карціну. Ад страты дзяржавы — Рэчы Паспалітай — усе, хто мроіў пра новую рэальную Беларусь, у розныя часы і былі ценьмі Клакоцкага, творцамі гэтай Беларусі. А ў цэнтры…
“У цэнтры была эпапэя пабудовы Менскае Опэры. Страшнага шэрага будынку, нечага сярэдняга паміж амфітэатрам і дотам“.
***
Паваенная эміграцыя, літаб’яднаньне “Шыпшына”, спробы дэсанту ў Беларусь, расстрэлы… У прынцыпе кожны, хто калі-небудзь жыў жыцьцё беларуса, будзе пазнаваць тут усё: эпохі, паўстаньні, герояў… А той, хто ня жыў, не пазнае нічога. Такія дзіўныя законы распазнаваньня. Падумалася, што такая кніга ў Літве ці Польшчы будзе лёгка прачытвацца кожным літоўцам ці палякам, а ў нас — кожным беларусам толькі да Менскай Опэры, да 1930-х, да “параду марыянэтак”. Інакш кажучы, кожны цень Клакоцкага, або кожны праўдзівы беларус у рамане пазнае сябе, бо гэта і ёсьць мэханізм распазнаваньня беларусаў. Гэта як шыфроўка, якую можна прачытаць толькі сэрцам — праз супольнае адчуваньне нацыянальнага лёсу, праз тое, што “ціха пульсуе ў крыві радзіма”. Але дакладна гэтага ня ўбачыць умоўны энкавэдыст, які адразу проста заблытаецца ва ўсім і адчуе трывожнасьць.
Энкавэдыст, гэты псыхатып, выведзены аўтарам як санітар у вар’ятні:
“Ды стары санітар даўно засвоіў прафэсійную мудрасьць, безь якой тут немагчыма: не лічыць гэтых за людзей. Бо калі на хвіліну ўявіць сабе, што яны людзі, узьнікала шмат розных «чаму?» і станавілася неяк трывожна. А санітар любіў прастату і яснасьць”.
І гэта, па самым вялікім рахунку, адказ на пытаньне, што здарылася з “Тутэйшымі”, з усім гэтым пакаленьнем, прадстаўнікі якога зь піянэраў несавецкай беларушчыны станавіліся так ці інакш упісанымі ў сыстэму 1933 году. Свой юначы рэвалюцыянізм яны зрабілі нечым накшталт хобі. Яны разумелі, што штурм скончыўся, што адбылася катастрофа і лепей застацца ценьмі Клакоцкага — да прыходу нейкага новага пакаленьня. Бяда была ў тым, што сваім хобі яны зрабілі сваю свабоду і ўсё вярнулася ў ранейшы стан. Калі свабода для цябе забава, значыць, ты ў турме.
***
Сюжэты нашай нацыянальнай гісторыі ў рамане бачныя як на кінастужцы. І самалёт — ад пачатку важны элемэнт сюжэту:
“Іх выкінулі пад Ваўкавыскам. Парашуты раскрыліся адразу, як вялікія белыя кветкі ў цёмным полі радзімы, уначы. Самалёт крыху затрымаўся, каб разьвітацца, каб ветла памахаць крыламі, на адну хвіліну даўжэй, чым трэба, але якраз дастаткова дзеля таго, каб апэратыўная група іх ідэнтыфікавала і высунулася вялікім паўколам у меркаванае месца прызямленьня, падымаючы па рацыі ўсе мабільныя сілы ў раёне. Калі ж стала зразумела, што вецер зносіць іх за раку, у бок лесу, дзе яны маюць усе шанцы адарвацца, заблытаць сьляды, камандзір даў каманду адкрыць агонь — і трасіруючыя кулі з шаснаццаці аўтаматаў і аднаго дробнакалібэрнага кулямёту панесьліся насустрач белым кветкам, што павольна спускаліся ў цёмнае поле радзімы. Яны былі расстраляныя ў паветры, уначы“.
Немагчыма было, чытаючы пра Філістовіча ці Вострыкава, не ўяўляць сябе на іхным месцы і непасрэдна імі. Гэта як адкрыта друкаваць свае творы клясычным правапісам — вынік будзе той самы — расстрэл.
Ці можам мы казаць пра незавершанасьць беларускага праекту? Пры адным удакладненьні: гэта заўсёды кантраляваная звонку незавершанасьць.
Дзесьці на сярэдзіне кнігі я пачынаю разумець, што так і не прачытаў нічога рэальнага, нічога ляпідарна відавочнага, нічога па-газэтнаму інфармацыйнага. Толькі відзежы, толькі сны… Адначасова гэта ўсё надзвычай важнае, лягічна зьвязанае і інфармацыйнае, толькі складзенае так, як інфармацыйна складаецца паэзія.
Мне падалося, што з часоў першапублікацыі, у кнізе стала болей назыўной філязофскай марнасьці быцьця. Пражыта нямала гадоў і ўсё легла кудысьці ў тлен. Урыўкі ўспамінаў пра нейкае назыўное шчасьце — гэта ўрыўкі няпэўных успамінаў. Урэшце гэтая марнасьць нарастае.
Мы, як умоўная генэрацыя “Тутэйшых”, робім толькі крокі назад. Мы перасталі ісьці наперад. Туды, дзе найважнейшым было тварэньне нашага нацыянальнага шыфру. Калісьці ў 1990-я мы сапраўды рабілі матэрыяльныя крокі. Мы нават выйгралі суд за права друкаваць газэту нашай натуральнай мовай. А пасьля мы, самыя несавецкія людзі, раптам страцілі гэты поступ і гэты посьпех, раптам ізноў сталі савецкімі, без тлумачэньняў. Дакладней, тлумачэньнем стала філязофская марнасьць быцьця. Бо і сапраўды нічога ж не адбывалася, перастала адбывацца. А гэта мы самі і перасталі адбывацца.
Словам, у выніку я зьвязваю гэтую прысутнасьць “незразумеласьці сьвету” і “марнасьці быцьця” зь пераходам на наркамаўку. Ясныя дарожныя знакі страчаныя, а нейкіх іншых проста ня можа быць.
Магчымае тлумачэньне гэтага я знаходжу ў новым разьдзеле “Восень у Горадні”, дапісаным для апошняга выданьня. У словах “разграмілі ўнівэрсытэты” я пазнаю гэтую вялікую перамену.
І тут трэба зноў узгадаць “Тутэйшых”. Сьвет тады быў не нашмат болей ласкавы да нас, чым сёньня. І ўнівэрсытэты грамілі зь ня меншай заўзятасьцю. Але мы прымалі гэта як дадзенасьць і ніколі не казалі пра тое, як нам цяжка і як шмат замінаюць дэградатары. Гэта было і так ясна і зразумела і, вядома ж, ня мела да нас ніякага дачыненьня. Мы казалі пра сябе, пра тое, што будзем рабіць мы. Мы ніколі не апраўдваліся, вядомыя сваёй зачараванасьцю. І калі я кажу, што тое галоўнае, што знайшло маё пакаленьне — сябе, гэта і тое, што наша пакаленьне ў большасьці страціла — сябе.
У новым выданьні зьявіліся паказальныя “Заўвагі выдаўца”, якія добра ілюструюць гэтую перамену і гэтую нібыта сьвядомую страту:
“Другое, ня менш важнае: тэкст выдадзены сучасным правапісам. Лёгіка ясная: кніга настолькі стылістычна і мэтафізычна выломваецца з асноўнага корпусу беларускай прозы, што клясычны правапіс як элемэнт стылю выглядае залішнім. Але ёсьць і дадатковы аргумэнт. Гэта перадусім крок насустрач новым эпохам, для якіх розьніца між тарашкевіцай і наркамаўкай будзе гэткая ж цьмяная, як і розьніца паміж Кастарам і Палідэўкам”.
Відавочна, гаворка ідзе не пра “крок да новых эпох”, дзе, як заплянавана, беларушчыне месца ня будзе. Гэта даніна расстрэльным 1930-м гадам і Кагэбінску. Няма сэнсу параўноўваць клясычны правапіс і наркамаўку як двух братоў, бо менавіта з тарашкевіцы ў 1933 годзе былі выкінутыя базавыя мяккія знакі і пераднаціскное “я”, як прыродныя і важныя для беларускага маўленьня. Гэта была кастрацыя, якая адлюстроўвала мэту камісараў — наблізіць мову да расейскай, і гэтая мэта ні на ёту не адмененая сёньня.
Лётчык спрабуе патлумачыць, чаму ён перастаў лятаць, але гучаць тлумачэньні ня проста і няясна. Што, як сказаў бы санітар у вар’ятні, трывожыць.
Ніякім чынам гэта не заўвага да перавыдадзенага раману, а толькі развагі з кантэксту. Нашмат большая — мая ўдзячнасьць чытача за тэкст, які сам выдатна тлумачыць усё, што адбываецца, у тым ліку і зь ім самім, зь ягоным аўтарам, з выдаўцом і з намі ўсімі.
