У чарговым выпуску адмысловага падкасту “Літаратурныя зацемкі” Сяргей Дубавец рэфлексуе, чытаючы самую шчырую кнігу Альгерда Бахарэвіча “Папяровы голем”. Афарызмы, месца беларускага пісьменства і культуры на Захадзе, развагі на палях унутранага дыялогу Бахарэвіча з самім сабой.
Выпуск можна слухаць на Spotify, Apple Podacst, Podcast Index і іншых пляцоўках.
Кніга пачынаецца з афарызмаў. І я згадваю, як сёньня дужыя сьвету абзываюць адзін аднога “папяровымі тыграмі”, быццам хлопчыкі, што бавяцца ў вайну, імкнуцца такім чынам прынізіць вайсковую магутнасьць іншага. А яшчэ мне згадваецца мая ўласная колішняя задума сабраць анталёгію беларускага афарызму (вось будзе сілішча!), а людзі ў адказ пачалі слаць мне радкі зь песень (кшталту “Мой родны кут, як ты мне мілы”), а я задумаўся, што ж такое афарызм і чаму гэта не афарызм, чаго тут не хапае, хіба парадоксу… А ўрэшце выснова склалася пра тое, што афарызм — гэта ня тое, што ты сказаў, а тое, як сказаў, прычым сказана мусіць быць прыгожа. Проста прыгожае выказваньне, запамінальнае адразу як той родны кут, як словы зь песьні. Афарызм так і запамінаецца. Можна нават ня ведаць, хто аўтар, а проста выбітная фраза зь песьні будзе сама круціцца ў галаве, пакуль табе не абрыднуць гэтыя паўторы. Важна запомніць, што афарызм — зусім ня формула мудрасьці, якой здаецца, а апранутая ў яе прыгажосьць. Ня больш за тое. І напавер, бадай, усякае “крылатае выказваньне” да праўдзівасьці ня мае ніякага дачыненьня.
***
Бахарэвіч піша: “Калі яны не зьвяртаюць на цябе ўвагі, значыць, яны цябе заўважылі”.
Устойлівае адчуваньне, што недзе ўжо такое чытаў, можа, у С.Е. Леца. Даказаць немагчыма, дый непатрэбна. Іншая рэч, ці так гэта важна, калі ў галаве круцяцца словы песьні, а ты ня ведаеш, чыёй? Ідзе вайна, і яны відавочна адсочваюць цябе. Хоць бы і таму, што ты для іх экстрэміст, а ня проста ахоплены маніяй перасьледу. Важна, што ты ёсьць як беларуская культура, а ў рэжыму гэта ўсё, што ён мае, у выглядзе папяровага ворага, бо больш у яго ўвогуле нічога няма. А захапіць Беларусь, пры тым ня маючы ніякага нічога да беларускай культуры — гэта страх пустаты жыцьця.
Гэтая кніга — пра досьвед, вынесены ў часе пісаньня кніг. Насамрэч калі пішаш фабулярную прозу, усё пра сябе там не надаецца, зьбіраецца ў адмысловую кнігу.
Бахарэвіч піша: “Найвялікшая таямніца — што пра цябе насамрэч думае чалавек, зь якім ты жывеш”.
Але гэтая таямніца мае невытлумачальную назву — давер. Я кажу сабе: ну добра, я мяняю хоць якую таямніцу на ўсеабдымны давер, і не займаюся раскрыцьцём тваёй умоўнай “службы на КГБ”. Насамрэч з гэтага ўсё і пачынаецца.
Ня дзіва, што кожнаму тут адкрыецца сваё дыскавэры. Мне таксама, пра сябе: “Ты ніколі ня жыў у часы атэізму, вось у чым рэч. Яны ўсе ў штосьці верылі”… “Бо, калі задумацца, вакол цябе ў тыя часы панавала сапраўдная рэлігійная прапаганда: са сваімі чырвонымі багамі, скуранымі сьвятымі, піянэрамі-пакутнікамі і крывавымі рытуаламі”.
Натуральна, што большасьць нашых думак — ня нашы, а калісьці намі дзесьці вычытаныя…
Дзіўна было б, калі б аўтар не даваў тут урокі літаратуры. “Веліч задумы. Вось з чаго пачынаецца літаратура. А зусім ня зь першага сказу… А першы сказ — о, ён вядзе цябе толькі ў надумлівую роспач”.
Можна спрачацца. Часта веліч задумы і хаваецца ў першым сказе. Скажам, “Груша цьвіла апошні год…” гучыць як падпал неверагоднага пажару, як запячатаны эмацыйны выбух, як пачатак “Лета” ў “Сэзонах” Вівальдзі. Можа быць, веліч задумы мусіць быць закладзена (ці не закладзена) у першым сказе? І ўвогуле “веліч задумы” гучыць як скрэпа, як мёртвы крапёж. Ці гэта яшчэ ня ўчорашні дзень? Можа лепей сказаць “лёгкасьць задумы”?
***
Бахарэвіч піша: У мяне даўні Вялікі Канфлікт зь беларускай літаратурай. Маўляў, яна традыцыяналістка. Прадказальная панылая, зь пенай на вуснах і непахісная — як усе традыцыяналісты і рэтраграды.
Мне цяжка ўявіць сёньня такіх пэрсанажаў, якія б вычарпальна прадстаўлялі беларускую літаратуру. І сам канфлікт мне бачыцца менавіта даўнім і пазасталым у той даўніне. Прынамсі нават водгукаў пра яго не чуваць. І я думаю пра самога аўтара Бахарэвіча, далёка не апошняга прадстаўніка беларускай літаратуры, на якога точыць зубы цяперашняя антыбеларуская прапаганда… Той, хто мае асабістыя рахункі да тыраніі.
Беларуская літаратура нікому не цікавая на Захадзе… Мы цікавыя ім толькі як ахвяры або як сьведкі. (Але не як аўтары.)
Ідэальнае вызначэньне Менску: горад, пра які што ні скажаш — усё заўсёды няпраўда. (Як пра афарызм, праўда?)
Каб мова жыла і разьвівалася, трэба ня толькі размаўляць па-беларуску “ў жыцьці” — але і пасьля сьмерці. Пра жывучасьць мовы найлепей кажа колькасьць зробленых ёй надпісаў на магільных помніках. Колькі іх у Беларусі? І паўпрацэнта не набярэцца. Калі гэта адзін помнік на дзьвесьце магіл, дык я б не сьпяшаўся са сьцьверджаннем, хоць і гэта, вядома ж, мізэр. Але што тут важнае. Што кожны чалавек можа павярнуць гэтую завядзёнку. Проста зразумець, што памерлыя сваякі для яго бясцэнныя, як і тая зямля, у якую яны леглі, як і яе будучыня. І гэта вырашае ён — маленькі, нязначны, няважны — чалавек.
Часта думкі набліжаюцца да праўды вельмі блізка. Людзі вырабляюць перш за ўсё шум. Бессэнсоўны шум, ад якога нікуды не схавацца. З гадамі яго чуваць усё мацней — і часам ты папросту вар’яцееш ад яго няспыннасьці і бязглуздасьці. Як бы гэтых усіх хоць бы ўбачыць. Як бы іх дакладна назваць? І тады ўсю сэнтэнцыю давядзецца пачаць не са слова “людзі”, бо так мы завем тых, хто папросту вар’яцее. Застаюцца тыя, хто вырабляе шум. Як мы іх назавем? Можа, чыноўнікі, самыя бескарысныя людзі ў Беларусі, якія ўласна і займаюцца вырабам шуму?
Можа, мы проста ня ўсё дагаворваем да канца?
***
Пра культуру, на мой погляд, усё трохі складаней, бо ў нас, як мінімум, дзьве культуры, счапіліся не на жыцьцё: расейская — бадзёрая, як СВО, і беларуская, у вечным прыніжэньні. То бок, цэльная характарыстыка ўсёй культуры і немагчымая (кшталту: Культура не абавязкова нешта добрае ці: культура па-за катэгорыямі Дабра і Зла). Якая культура, каторая? Для многіх гэта яшчэ пытаньне выбару. А для удмуртаў ужо і выбару няма. Бо гэта пытаньне стрыжня і выжываньня. Ці выжыве наша культура — гэта кшталту — ці выжыве наша цывілізацыя, наша прырода. Па-мойму, для нас гэта абавязкова нешта добрае, бо гэта тое, чаго ніхто, апроч нас, ня робіць і ня зробіць.
Бахарэвіч піша: “Дробныя рамесьнікі-графаманы, лукашэнкаўскія халуі на службе ў прапаганды — не культура, але і там тэарэтычна магчымае зьяўленьне таленту“. Але гэта будзе маскоўскі талент, а не беларускі, які і ўпішацца адразу ў расейскі тэлевізар…
Мне не падабаецца савецкая рубрыкацыя, калі матэрыялы на тэму культуры ставяць у канцы нумару. І мне падабаецца тое, што рабіў Ежы Гедройць. Інтэлектуальная раскоша! Выдаваць палітычны часопіс пад назвай “Kultura”. Мне здаецца, такое разьвязаньне мог прыдумаць толькі беларус і мянчук.
Дзіўна ў адным шэрагу “культуры” разглядаць газэты: яшчэ беларускі ЛіМ і маскоўскую саўбелію, нават пры ўсім прапагандызьме і немагчымасьці там друкавацца якраз таму, што гэта не культура. Гэта ня наша культура. Як наркамаўка, як антымоўныя рэфэрэндумы. Як беларусы мы бачым у іх прышчэпленую хваробу, якую прышчапіў ідыёт, што захапіў уладу ў краіне. Хвароба — не здароўе. Але яна ўвесь час, штохвіліны падтрымваецца вялізнымі рэсурсамі, тады як здароўе даецца ад прыроды.
Калі заяўленая тэма “беларуская літаратура”, разбор будзе цалкам агульны і максымальна адмоўны. Пры гэтым (адчуваецца), што выкліканы ён асабістымі прычынамі, а таму не сказаць, каб аб’ектыўны. Але маю ўвагу прыцягвае іншае: я разумею, што беларускай літаратуры перакрывае паветра іншая літаратура, не беларуская і не ўкраінская, і не літоўская з польскай. Па ўсіх парамэтрах ёй затуляе сьвет маскоўская літаратура. І я хацеў бы параўнаць яе ўспрыманьне як “нікому не цікавай на Захадзе… Мы цікавыя ім толькі як ахвяры або як сьведкі. (Але не як аўтары.)“ Асабліва цікава параўноўваць пэрсанажаў — жывых людзей Расеі з пэрсанажамі — жывымі людзьмі Беларусі. Па-мойму, надзвычай цікавае параўнаньне тых, хто ёсьць, з тымі, якімі іх уяўляюць сабе беларускія чыноўнікі (хутчэй за ўсё, з тэлевізара). Напэўна, беларуская літаратура мусіць спрычыняцца да фармаваньня ці дафармаоўваньня такога вобразу. У кожным разе, розьніца адчувальная (пры ўсіх фармальных падабенствах, пачынаючы з расейскай мовы беларусаў).
Знаходзіцца мноства несупадзеньняў у такім параўнаньні характараў. Дый сама беларуская літаратура моцна зьмянілася за апошнія тры-пяць гадоў.
***
Дзіўна, але разуменьне расейскай літаратуры я знайшоў у наступнай сэнтэнцыі: ад паэзіі чакаеш не разуменьня, а зьдзіўленьня. Гэта — чыстая праўда пра беларускага чытача (расейскі шукае якраз разуменьня).
Сьвет цудоўна можа абысьціся і безь цябе… Але некалькіх кніг Бахарэвіча мне дакладна ў карціне сьвету будзе не хапаць.
Ну вось, ізноў каб цябе захацелі немцы, трэба (я выбраў толькі адну адметнасьць — пісаць па-расейску). Быццам Бэрлін гэта так далёка, што табе прасьцей забыць на сваё беларускае паходжаньне. Я разумею пачуцьці Бахарэвіча і рэагую толькі на ягоны новы псэўданім (калі б ён пачынаў нанова): Raman Durnota.
Беларуская літаратура — пачвара, яна зжырае ўсё. Мантра, якую аўтар паўтарае ці каб драпежнікаў адагнаць ад свайго статку ці каб ніхто і сунуцца не падумаў у тваё ціхае месьцейка… Усё зьнікае ў яе чорнай пашчы — тэксты, імёны, кнігі, вобразы і адкрыцьці, усё забываецца адразу, і ўжо ніколі ня вернецца да жывых. Ты нікому тут непатрэбны.
У прынцыпе пэсымізм цалкам можа быць уласьцівы аўтару пасьпяховага праекту, як Бахарэвіч. Гэта як асабістая сатысфакцыя ці поза, якая не нівэлюе саміх літаратурных дасягненьняў. Можа быць лепей наракаць, чым убаюкваць сябе. Але і самі нараканьні ня варта канцэптуалізаваць. Чаму, да прыкладу, ва ўзьнікненьні новых нацыяў трэба абавязкова бачыць пагрозу вайны? Толькі таму, што зьявіўся Лукашэнка?
Беларусь сыходзіць… Балюча бачыць, як тое, у што ты верыў, паволі пагружаецца ў цемру часу… Але ж… Дзякуючы тваёй веры і працы яна нікуды і не сыходзіць…
Амбіцыі рухаюць нас наперад…
Чалавек, які піша кнігі, увесь час думае пра татальную заганнасьць гэтага сьвету… Як гэта растлумачыць? Гэта яшчэ адна раніца, мы жывыя, і мы разам, і зараз мы будзем сьнедаць і піць каву — і я думаю, што ўсё, што адбываецца — добрая нагода для шчасьця ў зімовы дзень, адзіны сьветлы і ціхі момант сярод цёмнага пранізьлівага гулу гэтага ебанутага сьвету.
Цудоўнасьць толькі і фармулюецца з дапамогай абсцэнтнага расейскага, як наш няпрошаны лёс, слова. Інакш яе з гэтае штодзённасьці не дастаць, ня вышчыміць…
Часам мне здаецца, што Бахарэвіч імкнецца ператварыцца ў Кафку і робіць для гэтага вялізныя ўнутраныя намаганьні, якія нават знаходзяць свой плён — на галаве прамалёўваецца “кацялок” Кафкі, як вычарпальная характарыстыка творчасьці… “Сымбалізм: Капялюш дапаўняе вобраз адчужанага, мэлянхалічнага інтэлектуала, які працуе па начах“.
А вось сказ адарваўся ад сэнтэнцыі і зажыў самастойным жыцьцём: “Мы пратэстуем разам — але забіваюць нас заўсёды паасобку“. Дакладна, калі казаць пра забойствы ў лукашэнкавых турмах. Магчыма, памылка тактыкі і месца для геройства хаваецца — дзесьці тут?
Чамусьці расейскія пісьменьнікі Бродзкі і Салжаніцын разглядаюцца ў адным шэрагу з Хэмінгуэем і Місімам, драбнейшыя, ня з нобэлеўскага сьпісу, не разглядаюцца ўвогуле. “Можна і варта дараваць пісьменьнікам памылкі — яны таксама людзі, як і мы, але нельга дараваць ім страшныя старэчыя заклікі да забойстваў. Бо часам творы знакамітых аўтараў — гэта ўсяго толькі зларадныя крыкі трупаў у чужую будучыню: забі, забі, забі! зрабі тое, на што ў мяне не хапіла духу!“
Не знаходжу такіх сярод беларускіх аўтараў — Гарэцкага, ці Чорнага, ці Караткевіча… Бо тут не пра забойства з палітычных матываў. У беларускай літаратуры такіх няма, таму я не магу лічыць гэтае выказваньне завершаным.
***
Пад канец кнігі аўтар падводзіць нас да яе канцэптуальнага разуменьня:
“І ўсё ж я чалавек з паперы. Столькі ўва мне выдуманага болю“.
А вось і сытуацыйнае разуменьне:
“Мярзота пануе — бо часьцей за ўсё, сутыкнуўшыся зь ёй, мы маўчым. Але мы маўчым не з абыякавасьці або страху. Мы маўчым з гідлівасьці, мы баронім сябе. Галоўная прычына панаваньня мярзоты — натуральная чалавечая гідлівасьць”.
Зьнешне гэта выглядае як апраўданьне бязьдзейнасьці. Але яшчэ адна выснова з прачытанае кнігі — аўтаравы словы не заўсёды варта ўспрымаць як вэрдыкт. Што здаецца, не заўсёды робіцца.
Бахарэвіч піша: “Дапісаць гэтую кнігу немагчыма. Таму ты проста чакаеш, калі прыйдзе новая і забярэ цябе з сабой. То бок: зноў перакладваеш адказнасьць на іншых”.
