У чарговым выпуску падкасту “Літаратурныя зацемкі” Сяргей Дубавец працягвае разважаць пра пакаленне “Тутэйшых” і не толькі. Гэтым разам праз прызму кнігі літаратуразнаўцы і драматурга Сяргея Кавалёва “Беларуская літаратура перыяду трансфармацыі. Абрысы замглёнага краявіду”. Што змянілася за 40 гадоў: ад Зніча і Сыса да Мінкіна і Бахарэвіча?
Выпуск можна слухаць на soundcloud.com, а таксама на Spotify, Apple Podacst, Podcast Index і іншых пляцоўках.
Заўважныя перамены ў беларускай літаратуры адбываюцца апошнія 40 гадоў. І рэч не ў літаратуры, а ў палітыцы, якая руйнуе ўсё наша жыцьцё, робячы зь літаратуры ізгоя, палітвязьня і эмігранта, забароненага экстрэміста, якому хіба што вялікаю воляю да жыцьця ўдаецца выходзіць у сьвет мізэрнымі накладамі. У Беларусі пануе палітыка, варожая да культуры і літаратуры, і гэта найгоршы для краіны дыягназ, які азначае прафанацыю літаральна ва ўсіх сфэрах жыцьця. Сама ж культура па выніку цалкам выціснутая прапагандай за мяжу.
Сяргей Кавалёў прапануе зірнуць на самы пачатак гэтага працэсу, калі 40 гадоў таму ў Беларусі стварылася таварыства маладых літаратараў “Тутэйшыя”, якое істотна паўплывала на беларускую літаратуру і на саму Беларусь. Вось як аўтар тлумачыць абсяг свайго аналізу:
“Адметнасьць беларускай сытуацыі ў параўнаньні з польскай заключаецца ў тым, што эканамічная трансфармацыя адбылася ў няпоўным аб’ёме.., а беларуская палітычная сыстэма, не пасьпеўшы стаць дэмакратычнай і незалежнай, у лукашэнкаўскую эпоху зноў разьвярнулася ў кірунку да таталітарызму і каляніяльнай залежнасьці ад Расеі. Тым ня менш, нават абмежаваная трансфармацыя ў яе беларускім варыянце істотна зьмяніла спосаб функцыянаваньня літаратуры, якая страціла дзяржаўную падтрымку і свой высокі грамадзкі статус, але стала больш аўтаномнай ад «поля ўлады», больш разнастайнай у тэматычных, жанравых і стылёвых адносінах, больш інтэграванай у агульнасусьветны літаратурны працэс“.
То бок літаратура дыстанцыявалася ад палітыкі таталітарызму, вылузалася і гэта быў яе спосаб выжываньня. Яна ня толькі выжыла, але ў цэлым стала менавіта літаратурай, а не імітацыяй ці абслугай недэмакратычнае ўлады.
Трэба дадаць, што трансфармацыя пачалася ў літаратуры менавіта з “Тутэйшых”, а пазьнейшы прыход Лукашэнкі спрыяў адно забаронам і выцясьненьню літаратуры за мяжу. Дазволенай у краіне засталося толькі сэрвільнае яе падабенства, збольшага рускамоўнае, якое інтэгравацца ў сусьветны літаратурны працэс не магло, бо заставалася варожым да сусьветных тэндэнцыяў і выглядала зь іхнага гледзішча як банальны падман.
***
Я ўхапіўся за гэтую кнігу, прачытаўшы загаловак першага разьдзелу: “Маніхвэст Тутэйшых і адлюстраваньне ідэйна-эстэтычнай праграмы «Тутэйшых» у афіцыйным друку”. Рэч у тым, што я доўгі час уяўляў сабе, што Маніхвэст страчаны яшчэ з часу яго напісаньня ў 1987 годзе. Пры тым было добра вядома, хто, дзе і калі напісаў гэты Маніхвэст, але сам тэкст зьнік.
Вядомы быў і галоўны пастулят Маніхвэсту, які прадугледжваў зусім іншае разьвіцьцё і літаратуры, і самой Беларусі: “Літаратура — гэта Бацькаўшчына”…
І вось, аказваецца, што тэкст Маніхвэсту, які так ніколі й ня быў надрукаваны, захаваўся ў Сяргея Кавалёва і нас чакае яго прачытаньне разам з камэнтарамі літаратуразнаўцы.
Кавалёў сам — тутэйшы (ці тутэйшавец) і нават на просьбу кіраўніка таварыства Алеся Бяляцкага рабіў дапрацоўку Маніхвэсту, яго больш мяккага варыянту. Сяргею Кавалёву цяпер крыху за 60, ён драматург, паэт і доктар літаратуразнаўства, з 2008 году стала жыве і працуе ў Польшчы, прафэсар ва Ўнівэрсытэце імя Марыі Кюры-Складоўскай у Любліне, дзе, дарэчы, і пабачыла сьвет кніга, якую мы чытаем. Важна адзначыць, што ў Беларусі такая манаграфія была б сёньня немагчымай. І таму, што шчырыя памкненьні той літаратурнай моладзі, “Тутэйшых”, наўпрост супярэчаць таталітарызму, і таму, што самі імёны многіх тагачасных завадатараў не прымальныя для цяперашніх уладаў. І калі знаходжаньне Кавалёва за мяжой 20 гадоў таму ўспрымалася як экзотыка, дык сёньня як экзотыка ўспрымаецца якраз існаваньне рэальнага беларускага літаратара ў самой Беларусі.
Прыналежнасьць Сяргея Кавалёва да “Тутэйшых“ і жыцьцё за мяжой дазваляе яму захоўваць вернасьць прынцыпам нефармальнага аб’яднаньня — ня хлусіць і не выкручвацца, а гаварыць праўду, якой ты яе бачыш і якой бы сумнай яна ні была, — якраз гэтым і вызначаліся “Тутэйшыя“ ў тагачасным карпаратыўным асяродзьдзі беларускіх літаратараў, звыклым да хлусьні і замоўчваньня.
Сяргей Кавалёў уводзіць ва ўжытак слова “трансфармацыя” і называе гэты тэрмін у польскім літаратуразнаўстве ад 1989 году тоесным беларускаму тэрміну “новая культурная сытуацыя” ад 1985 году. Новая культурная сытуацыя была выхадам са звыклых савецкіх правілаў, у якіх існавалі літаратары.
У савецкія часы камуністычная дзяржава шукала таленавітых пісьменьнікаў з тым, каб купіць іх, забясьпечыць ім існаваньне ў замен на ляяльнасьць. Гэта была праца на пасадах у пэрыёдыцы і выдавецтвах, асабліва тое тычылася дзіцячай літаратуры. Ва ўмовах жорсткай цэнзуры большасьць такіх літаратараў імкнуліся засьцерагчыся ад “чырвоных лініяў” і такім чынам станавіліся іх стваральнікамі, пасрэднымі вэрсыфікатарамі і пісьменьнікамі, ператвараліся ў цэхавых вытворцаў нікому не патрэбных кніжак. Яны не дзярзалі, не спрабавалі ўразіць сваім талентам, не імкнуліся стаць знакамітымі. Гэты стан прыручанага таленту ва ўспрыманьні чытачоў часьцяком станавіўся негалосным вобразам усёй літаратуры. Скажам, параўноўваць беларускую літаратуру з францускай ці польскай не было сэнсу, гэта былі настолькі розныя зьявы, што само параўнаньне выглядала б дзёрзкасьцю ці антысаветчынай.
Былі, вядома, і такія таленты, якія не ўдавалася купіць, якія супраціўляліся. Але гэта заўсёды былі індывідуўмы, хоць яны ўласна і стваралі тое, што мы будзем называць беларускай літаратурай. Гэта былі як бы дзьве літаратуры: вышэйшага і ніжэйшага гатунку. Па вялікім рахунку, такая сытуацыя захавалася і да нашых дзён. Толькі што таленавітыя пісьменьнікі ў Беларусі яшчэ больш жорстка адлучаныя ад магчымасьці друкавацца. А тыя, што выехалі, так ці інакш існуюць паводле законаў тых краінаў, куды яны перабраліся. Як правіла, гэта законы кніжнага рынку. У Беларусі такі рынак існуе ў вельмі абмежаваным выглядзе і амаль не спрыяе ўзьлёту талентаў.
“Фактычна, у Маніхвэсьце, — піша Сяргей Кавалёў, — была выкладзена праграма цэлага пакаленьня маладых зрусыфікаваных беларусаў, якія ня ведалі ўласнай мовы і гісторыі, адчулі сябе беларусамі, дзякуючы творам Караткевіча, і цяпер самастойна вывучылі мову, адкрывалі для сябе рэпрэсаваных у 30-х гг. пісьменьнікаў, спрабавалі адрадзіць беларускія народныя абрады і гістарычную памяць нацыі. Пад асноўнымі пунктамі дакумэнту маглі б падпісацца ня толькі маладыя літаратары, але і маладыя мастакі, тэатралы, журналісты, навукоўцы, проста патрыёты Бацькаўшчыны“.
Ня дзіва, што менавіта “Тутэйшыя” сталі заяўнікамі першага мітынгу Дзяды 30 кастрычніка 1988 году, які ў выніку атрымаўся масавым і быў атакаваны міліцыяй са сьлезацечным газам. “Тутэйшыя” такім чынам паварочвалі хаду гісторыі, паказваючы сябе, як арганізацыю наўпроставага дзеяньня ў духу свайго ўласнага Маніхвэсту.
***
Аналізуючы тагачасныя анкеты “Тутэйшых“ розным выданьням, аўтар паказвае, што суполка была выразна падзеленая на тых, хто імкнуўся “зьмяніць сьвет” і тых, хто хацеў упісацца ў наяўныя схемы Саюзу пісьменьнікаў і выдавецтваў. Адно што ўсеагульныя перастроечныя вятры таго часу лучылі ўсіх і змушалі “кансэрватараў” выглядаць “рэвалюцыйна”. Хоць, заўважае Кавалёў, нават назву “Тутэйшыя” тыя другія адмаўлялі, як непрымальную або іранічную, кажучы спрэс пра Таварыства маладых літаратараў пры СП БССР.
Якім чынам паўстаў такі сымбіёз? Ясна, што ўсе ўсіх на той час збольшага ведалі па ранейшых сэмінарах ці зьлётах маладых пісьменьнікаў, ізноў жа панаваў вецер перамен, урэшце канфармізм вымушаў некаторых не застацца па-за мэйнстрымам і не ўпусьціць магчымасьці праз “Тутэйшых” ускочыць у СП, уступіць у які на той час было ня проста, амаль як у камуністычную партыю ці на намэнклятурную пасаду.
Пазьней, калі “Тутэйшыя” скончылі сваё існаваньне да 1990 году, Сяргей Кавалёў знаходзіць ідэйны працяг таварыства ў газэце “Наша Ніва”, якая была адноўленая ў 1991-м.
Прааналізаваўшы дзьве гэтыя зьявы, два фэномэны, аўтар сьцьвярджае галоўную рысу, важную для літаратурнага працэсу і для гісторыі нацыянальнай літаратуры — пераемнасьць, тое, з чым у самым шырокім сэнсе змагаліся камуністычныя ўлады. Ня мусіла быць ніякай пераемнасьці ў ідэі беларускага адраджэньня і, адпаведна, у беларускай літаратуры, гісторыя бясконца перапісвалася, каб адпавядаць прапагандзе, зь яе вычышчалася ўсялякая пераемнасьць, а сама Беларусь падавалася як вынік усталяваньня савецкае ўлады. Таму і літаратуразнаўства выглядала як кожнага разу пачатак, у якім галоўны набытак — факты і сьведчаньні, — без працэсу, руху наперад, без разьвіцьця і разуменьня таго, што адкуль узялося.
***
Кніга Сяргея Кавалёва аўтарская, але акадэмічны стыль змушае думаць пра ніткі пераемнасьці. “Тутэйшыя” арыентаваліся на беларускую спрадвечную, несавецкую традыцыю, на творы расстраляных бальшавікамі пісьменьнікаў, на Ўладзімера Караткевіча і Алеся Разанава, на літаратурныя плыні шырокага, ня толькі расейскага сьвету. Яны ж пасьля сталі аўтарамі “Нашай Нівы”. І калі, скажам, творы Алега Мінкіна і Анатоля Сыса, якім Сяргей Кавалёў прысьвячае асобныя артыкулы, цалкам упісваюцца ў гэтую пераемнасьць, дык творчасьць Алега Бембеля ці Кастуся Тарасава хутчэй — у шуканьні сваёй пераемнасьці, у захапленьні рознымі плынямі, бяз пэўнага акрэсьленага выніку.
Пошук яскравай характарыстыкі для творчасьці Алега Бембеля прыводзіць Сяргея Кавалёва да высновы, што Зьніч — адзіны дысыдэнт у беларускай літаратуры свайго часу. Хоць, думаецца, сам гэты тэрмін — дысыдэнт — ня мусіць у беларускай традыцыі трактавацца так, як яго разумеюць у расейскай, бо ў Беларусі дысэнт разьвіваўся ў плыні нацыянальнага адраджэньня і, у першую чаргу выступаў супраць русыфікацыі як камуністычнай палітыкі, тады як расейскі дысэнт быў зьявай, замкнутай у сабе.
Кастуся Тарасава Кавалёў параўноўвае з караблём, пра якога чытачы наступных пакаленьняў ня ведаюць, зь якога порту ён выплыў, “не адчуваюць многіх нюансаў, якія былі відавочныя для сучасьнікаў аўтара“, — а што гэта, як ня вобраз не-пераемнасьці. І Тарасаў, і Зьніч — людзі захапленьня, нават безагляднага і пераменлівага, і цяжка ўявіць іх у нейкіх літарацкіх абоймах, хоць яны і былі ўвесь час побач з адраджэнскімі суполкамі і як бы на адной хвалі зь імі.
Магчыма, падрабязна распавёўшы пра асабістыя трансфармацыі Бембеля, варта было распавесьці і пра Тарасава, найперш з гледзішча яго біяграфіі — як рускамоўны пісьменьнік стаў беларускім і што на гэта паўплывала. “Пакутлівы шлях да беларушчыны“ занадта агульная фраза, каб нешта растлумачыць.
Погляд на творчасьць Алега Мінкіна, прызнацца, досыць нечаканы — з гледзішча геапаэтыкі, пазычанай аўтарам з польскай літаратуры:
“Адзначым, што ў адрозьненьне ад польскага літаратуразнаўства, — піша Сяргей Кавалёў, — у беларускім літаратуразнаўстве ідэі геапаэтыкі фактычна не выкарыстоўваліся: ні ў дачыненьні да творчасьці Алега Мінкіна, ні да творчасьці іншых беларускіх пісьменьнікаў… У гэтым разьдзеле будзе разгледжанае мастацкае адлюстраваньне ў паэзіі Алега Мінкіна вобразаў трох вялікіх гарадоў — Полацка, Вільні, Масквы — як гарадоў рэальных і гарадоў з паштоўкі…“
Паэзія Мінкіна — “клясычная”, заўсёды дасканалая, у добрым сэнсе слова кніжная, напоўненая вельмі ясным сэнсам, быццам створаная для хрэстаматыяў беларускай літаратуры і для завучваньня на памяць. А яшчэ яна зусім не савецкая, прасякнутая духам свабоды. У гэтым сэнсе Мінкін вылучаецца з шэрагу аўтараў, якія заставаліся ў прасторы ранейшае літаратуры, савецкай, дзе самой тэмы свабоды не магло быць:
“Ня дзіўна, што ў вершах, напісаных напрыканцы 90-х гадоў ХХ стагодзьдзя… дамінуюць або пэсымістычныя, або, наадварот, актыўна змагарскія настроі”, — піша Сяргей Кавалёў. І заўважае, што тэма свабоды асацыюецца “ў пераважнай большасьці аўтараў зь незалежнасьцю дзяржавы і свабодай народа ад палітычнай дыктатуры, а не зь індывідуальнай свабодай чалавека ў грамадзтве, не з праблемай свабоды ў яе філязофска-мэтафізычным вымярэньні“.
Рызыкну ўбачыць прычыну гэтага ў русыфікацыі, у залішняй інтэграцыі беларускай літаратуры ў расейскую “абшчынную” прастору, якая ўжо фізычна выціснула ўсялякія праявы індывідуальнасьці і адпаведную літаратуру за мяжу. Тое самае адбываецца і ў Беларусі, дзе, між іншым, праявы чалавечай індывідуальнасьці маюць вельмі даўнія традыцыі. І сёньня мы назіраем трансфармацыю яшчэ ўчора расейскамоўных беларускіх літаратараў у проста беларускіх, якія ня хочуць мець нічога агульнага з той расейскай “абшчыннасьцю”.
Да прыкладу, Сяргей Кавалёў піша пра гэта, распавядаючы пра расейскамоўны раман Нікі Ракіцінай “Ганітва“ і пра спадзеў аўтаркі на тое, што некалі яе раман загучыць па-беларуску. Згадваючы ўжо сёньняшнія падобныя прыклады Сьвятланы Алексіевіч, Сашы Філіпенкі, Сабіны Брыло ды іншых, мне бачыцца пэўны рух да нармальнасьці. Бо рускамоўная беларуская літаратура — такая самая ненатуральная зьява, як, напрыклад, рускамоўная француская ці нямецкая ці зусім блізкія нам літоўская ці польская літаратуры, якіх увогуле не існуе і ня можа існаваць.
***
Самы захапляльны ў кнізе, на маю думку, разьдзел называецца “Беларусы ў Парыжы: вэрсія Альгерда Бахарэвіча“. Тут быццам сышліся ўсе наватарскія тэмы, пра якія мы прачыталі ў кнізе: і пераемнасьць у літаратуры, і індывідуальная свабода, і геапаэтыка. Гэта эсэ пра Парыж у беларускай літаратуры. Беларуская літаратура нарэшце дабралася да сталіцы сьвету, і аўтары пачалі пісаць пра Парыж навыперадкі — хто цікавей засвоіць новую тэму.
У савецкіх паэтаў Парыж — не сталіца сьвету, культуры і цывілізацыі, а вобраз чужыны, патрэбны для таго, каб супрацьпаставіць яго роднай вёсцы і падкрэсьліць, што вёска для іх нашмат важней. Альгерд Бахарэвіч пасьлядоўна дэкляруе іншы, адваротны погляд. І мае рацыю, калі называе Максіма Багдановіча або Міхася Стральцова, якія ніколі не бывалі ў Парыжы, самымі парыскімі зь беларускіх творцаў.
І тут варта сказаць, што калі Альгерд Бахарэвіч дасканалы ў прозе, асабліва калі абірае выразны фармат, у неакрэсьленых фарматах яму часам замінае Бахарэвіч-эсэіст, калі ў прозе прападае паветра, бо яго выціскае думка. Эсэ не патрабуе паветра, гэта якраз думальны жанр. З чаго я раблю выснову, што Бахарэвіч бездакорны эсэіст.
На адрозьненьне ад іншых аўтараў, Бахарэвіч, як эсэіст, вельмі дакладны ў сваёй эўрыстыцы, і, на маю думку, бясспрэчны. Вядома, ён можа выклікаць цэлыя буры эмоцый і дыскусіяў, але толькі таму, што быццам сказаў першаклясьнікам нешта, што яны будуць праходзіць толькі ў старэйшых клясах. Зрабіў нечаканае адкрыцьцё. У гэтым сэнсе ён ня тут, не сярод калегаў-літаратараў, а недзе заўтра і кажа тое, што стане нормай заўтра. Па вялікім рахунку, так і адбываецца.
І яшчэ адна важная рэч. Альгерд Бахарэвіч мае сталага рэдактара ўсіх сваіх кніг. Гэта Сяргей Шупа, тутэйшавец і нашанівец. І такім чынам кніга Сяргея Кавалёва кантэкстуальна, зрабіўшы ронда, вяртаецца да пачатку, у часы “Тутэйшых”, зь якіх і стартаваў пэрыяд трансфармацыі ў беларускай літаратуры, а да чаго гэта ўсё прывяло, кожны, хто сочыць за працэсам, можа пабачыць і сам.
